Filosoof Jelle van Baardewijk waarschuwt voor ontlezing: 'Geestelijke afstomping dreigt bij volgende generatie'

Nederland is een welvarend land, maar volgens cultuurfilosoof Jelle van Baardewijk dreigt er een zorgwekkende ontwikkeling: steeds minder jongeren lezen, schrijven en beheersen basisvaardigheden. Dat kan volgens hem leiden tot een generatie die minder goed kan meekomen in de samenleving.

Van Baardewijk, cultuurfilosoof en universitair hoofddocent aan de Nyenrode Business Universiteit, maakt zich grote zorgen over de afname van leesvaardigheid in Nederland. Volgens hem is lezen essentieel om andere vaardigheden te ontwikkelen, maar lukt het steeds minder goed om kinderen en jongeren hiervoor enthousiast te maken. "Lezen is heel belangrijk. Het is elementair om andere vaardigheden te leren en om het op school goed te doen. Daarnaast is het ook gewoon hartstikke leuk. Het lukt ons niet meer om onze kinderen en vrienden enthousiast te maken voor lezen", zegt Van Baardewijk.

Volgens hem heeft minder lezen grote gevolgen. "Geestelijke afstomping. Je ontwikkelt zelf minder een vocabulaire om te spreken en misschien ook om te schrijven over wat je voelt en wat je ziet in de wereld. Je leert je eigen emoties minder goed onder woorden te brengen, maar ook je emoties over de wereld om je heen. Waarom ben je het politiek misschien niet met iemand eens? Hoe ga je daarover met elkaar in gesprek? Contact leggen met andere mensen is ook belangrijk."

Vooral bij jongeren ziet Van Baardewijk een probleem. "Zeker onder jongeren is eenzaamheid een groot probleem. Sociale media maken mensen nog meer individueel, terwijl taal juist de verbinding met de wereld en met andere mensen vormt."

Volgens hem ligt de oplossing niet alleen bij de overheid. "Het is natuurlijk ook de verantwoordelijkheid van ouders om dit te doen. Het gaat niet alleen om meer geld vanuit een overheidsprogramma voor de boekenwereld."

Zesjescultuur

Ook het gebruik van technologie speelt volgens Van Baardewijk een rol. Waar mensen vroeger zelf op zoek gingen naar oplossingen, wordt nu steeds vaker een beroep gedaan op bijvoorbeeld ChatGPT. Dat ziet hij terug in praktische vaardigheden en kennis.

"Er wordt minder gerepareerd. Om zelf dingen echt uit te kunnen zoeken, moet je kunnen lezen, schrijven en spreken. Eén op de drie jongeren van rond de vijftien, zestien jaar vindt het moeilijk om op meer dan een WhatsApp-gespreksniveau te communiceren. Die groep wordt dan laaggeletterd of functioneel analfabeet genoemd. Eén op de drie. Dat is best heftig."

Volgens hem kan dat grote gevolgen hebben voor de toekomst. "Je krijgt toch een groep aan de onderkant van de maatschappij die eigenlijk niet meer mee kan komen. En ook als je iets wilt repareren, moet je bij ChatGPT nog steeds iets kunnen lezen. Als het alleen maar gaat om: 'Mam, hoe laat eten we vanavond?', dan is dat niet genoeg om een stekkertje te repareren."

VVD-Kamerlid Claire Martens sluit zich aan bij de zorgen over het onderwijsniveau. Volgens haar is er in Nederland te veel nadruk komen te liggen op het verminderen van druk bij jongeren. "We willen het ook niet. De debatten in de Tweede Kamer gaan letterlijk over het afschaffen van scripties en het bindend studieadvies. Daar voeren wij discussies over. De druk op de nieuwe generatie zou te hoog zijn en slecht voor de mentale gezondheid. Dus streven we collectief naar een zesjescultuur."

Internationale school

Oud-topdiplomaat Ron Keller wijst erop dat Nederland ook kan leren van andere onderwijssystemen. Hij zag dat verschil toen zijn kinderen naar een internationale school gingen. "Als je ziet welke sprong zij daar hebben gemaakt: kleinere groepen, hoger opgeleide docenten en mensen die een verhaal te vertellen hadden en nieuwsgierigheid stimuleerden. In Nederland ging het meer om alleen je huiswerk doen. Skills zijn daar heel belangrijk, terwijl we daar in Nederland weinig aandacht voor hebben."

Volgens Keller ligt de nadruk in Nederland te veel op kennisoverdracht en te weinig op vaardigheden. "We stoppen veel feiten in kinderen. Daar werden juist vaardigheden aangeleerd. De feiten komen later wel."

Van Baardewijk vindt dat Nederland opnieuw moet nadenken over de kennis en vaardigheden die nodig zijn voor de toekomst. "Je ziet juist ook binnen opleidingen een afname van vaardigheden, ook in het middelbaar onderwijs. Bij een opleiding bedrijfskunde of economie leer je bijvoorbeeld al geen balans meer lezen. Maar hoe kan dat? Hoe kun je ondernemer willen worden en geen balans meer kunnen lezen?" We moeten juist terug naar die basis. En die vaardigheden horen daar uiteraard helemaal bij."

'Het gaat ook goed met Nederland'

Jort Kelder benadrukt dat er naast zorgen ook veel positieve ontwikkelingen zijn. Volgens hem is het belangrijk om het bredere beeld te blijven zien. "Kijk naar gezondheidscijfers wereldwijd. Daar zijn grote stappen gezet. De welvaart in Nederland heeft nog nooit op zo'n hoog niveau gestaan."

Toch begrijpt Kelder de zorgen over de toekomst. "Maar tachtig procent van de Nederlanders gaat met vakantie. We hebben een welvaartsniveau waarvan ik soms denk: ik weet niet of iedereen daar wel dankbaar genoeg voor is."

Oud-zorgminister Ernst Kuipers wil de jonge generatie niet alleen verantwoordelijk maken voor de problemen. Volgens hem zijn jongeren nog altijd gemotiveerd om zich te ontwikkelen. "Ik zou het zeker niet alleen aan de generatie wijten. Jonge mensen zijn net zo slim en willen net zo graag nieuwe dingen leren als alle generaties daarvoor."