De kunst van het regeren met een minderheid: negen lessen van het kabinet-Jetten

Driekwart jaar na het aantreden van het kabinet-Jetten zijn een paar conclusies te trekken voor toekomstige minderheidskabinetten. Columnist Arendo Joustra zet op een rij wat je wel en niet moet doen.

Den Haag heeft het fenomeen minderheidskabinet nog niet onder de knie. Dat geldt zowel voor de ministers als voor de Tweede Kamer, die geschrokken lijkt van zijn nieuwe macht. Zelfs de premier speelt een andere, minder prominente rol. Dat is voor iedereen even wennen. Maar na negen maanden zijn wel al een paar lessen te trekken voor de toekomst, waarin minderheidskabinetten waarschijnlijk vaker zullen aantreden.

1.⁠ ⁠Om niet ten onder te gaan aan interne verdeeldheid, moet een minderheidskabinet een homogeen blok zijn. De deelnemende partijen moeten ideologisch in elkaars verlengde liggen. Anders kun je net zo goed kiezen voor een meerderheidskabinet, dat tegenwoordig uit zoveel partijen bestaat dat tegenstellingen automatisch ingebakken zijn. Erg homogeen blijkt de trojka waarop het kabinet-Jetten steunt, niet te zijn.

2.⁠ ⁠Een minderheidskabinet dat voortdurend een ‘breed draagvlak’ in het parlement zoekt, maakt het zich extra moeilijk. Het hoort bij het fenomeen minderheidskabinet om wisselende meerderheden te zoeken voor uiteenlopende voorstellen. Je kunt niet steeds iedereen tevreden stellen in een Tweede Kamer met meer dan een dozijn partijen.

3.⁠ ⁠Het grote voordeel van een minderheidskabinet is dat de macht ligt waar ze hoort, in de Tweede Kamer. Het parlement heeft decennia gezucht onder meerderheidscoalities die de baas speelden met strakke en gedetailleerde regeerakkoorden. Andere fracties stonden buitenspel. Met een minderheidskabinet hebben alle fracties een kans invloed uit te oefenen, zelfs de eenmansfractie van Volt en het duo van 50PLUS.

4.⁠ ⁠Het heeft weinig zin om steeds over ‘chaos’ te spreken. Chaos hoort bij een democratie en helemaal bij een minderheidskabinet. Voor orde moet je bij een autocratie zijn. Toen hij nog CDA-minister was, heeft Piet Hein Donner het maken van wetten weleens vergeleken met het maken van worst. In beide gevallen geen prettig gezicht. Maar het gaat uiteindelijk om het resultaat. Wat de afgelopen maanden chaos is genoemd, is feitelijk een levende democratie. Iets milder over dat proces zijn, hoort bij een volwassen omgang met een minderheidskabinet.

Drie keer per week scherpe opinies voor een nieuwe tijd, onder meer met deze column van Arendo Joustra.

5.⁠ ⁠Om het leven voor een minderheidskabinet dragelijk te maken, moet een oplossing komen voor de stoorzender die de Eerste Kamer is. Je kunt van een minderheidskabinet niet verwachten dat het voor voorstellen zowel een meerderheid in de Tweede Kamer vindt als in de Eerste Kamer. Die laatste heeft immers een andere politieke samenstelling, want is op een ander moment gekozen. Denemarken en Noorwegen, waar minderheidskabinetten ‘normaal’ zijn, hebben geen Eerste Kamer.

6.⁠ ⁠Fracties in de Tweede Kamer moet ook het wapen uit handen worden geslagen om een minderheidskabinet te chanteren met een tegenstem van partijgenoten aan ‘de overkant’. De Eerste Kamer is immers niet rechtstreeks door de kiezer gekozen en zou geen politieke macht moeten hebben. Dit vetorecht kan makkelijk worden gedemonteerd door de Eerste Kamer slechts de macht te geven uitsluitend met tweederdemeerderheid wetsvoorstellen naar de prullenbak te verwijzen. Dat is een voldoende hoge drempel.

7.⁠ ⁠Als een minderheidskabinet een homogeen blok is, zal het niet vaak voorkomen, maar er moet niet spastisch worden gedaan als een van de coalitiefracties een keer tegen een eigen voorstel stemt. Zolang het maar een meerderheid in de Tweede Kamer krijgt, zoals donderdag met het Belastingplan. Tijdens het kabinet-Den Uyl (1973-1977), ook een minderheidskabinet, stemde de PvdA-fractie ook wel eens tegen de voorstellen van de eigen bewindslieden.

8.⁠ ⁠De premier van een minderheidskabinet lijkt een andere rol te hebben dan een premier van een meerderheidskabinet. Een minderheidspremier moet noodgedwongen veel overlaten aan meerderhedenzoekende ministers en de voorzitters van de coalitiefracties. Bijgevolg heeft hij minder regie.

9.⁠ ⁠Een (minderheids)kabinet heeft meer overlevingskansen als de Tweede Kamer net als de gemeenteraad en de Provinciale Staten een vaste zittingstermijn heeft van vier jaar. Het wegsturen van een kabinet om vervroegde verkiezingen te forceren, heeft dan geen zin. Na een crisis kan gewoon een nieuw kabinet worden gevormd. Wellicht met een ‘verbindende rol’ voor de Koning bij de formatie van zo'n nieuw kabinet.