Coalitievorming Israël dreigt vast te lopen na verkiezingen: 'Arabische partijen zijn de gamechanger'

Het wordt voor Israël bijzonder lastig om een nieuwe coalitie te vormen. Die conclusie trekt CIDI-directeur Naomi Mestrum na de verkiezingen van gisteren. "Het pro-Netanyahu-blok, de huidige coalitie, komt op 55 zetels en heeft er 61 nodig", zegt ze in Goedemorgen Nederland op NPO 1. "Ik denk dat het belangrijk is dat deze verkiezingen in ieder geval laten zien dat Israël klaar was met de huidige coalitie."

Inmiddels, kort nadat Mestrum te gast was in het programma, is meer dan 70 procent van de stemmen geteld. Het blok van premier Benjamin Netanyahu gaat aan kop met 54 zetels, meldt The Times of Israel rond 09.00 uur Nederlandse tijd. Het oppositieblok van Gadi Eisenkot staat volgens de voorlopige uitslagen op 48 zetels. De Arabische partijen zouden samen op 18 zetels uitkomen, wat voor hen een historische uitslag zou betekenen.

De zetelverdeling kan nog veranderen naarmate de telling vordert. Eerdere exitpolls wezen op een nek-aan-nekrace, met 50 tot 52 zetels voor beide blokken. Door de voorlopige uitslag kunnen de Arabische partijen een beslissende rol krijgen bij de coalitievorming. Voor een meerderheid in de Knesset, het Israëlische parlement, zijn 61 van de 120 zetels nodig.

Het blok van Netanyahu, dat de huidige coalitie vormt, heeft voorlopig dus geen meerderheid. Maar ook het oppositieblok onder leiding van zijn grootste uitdager, Gadi Eisenkot, lijkt daar niet aan te komen. "Zij tellen nu tot 48 zetels. Je ziet dat vooral de Arabische partijen terrein hebben gewonnen. Zij zijn de gamechanger in dit geheel", begint Mestrum.

Tekst gaat verder onder X.

Omdat beide kampen volgens de voorlopige uitslagen geen meerderheid behalen, moeten ze steun zoeken bij partijen buiten hun eigen blok. Dat wordt ingewikkeld: Netanyahu sluit samenwerking met Arabische partijen uit en ook binnen het anti-Netanyahu-blok bestaat weerstand tegen een dergelijke samenwerking.

Drie kleinere Arabische partijen deden gezamenlijk mee aan de verkiezingen onder de naam Joint List. Daarnaast deed de Arabisch-islamitische partij Ra'am zelfstandig mee. Met die laatste partij zou samenwerking voor Eisenkot mogelijk zijn, denkt Mestrum. "Ra'am heeft eerder deelgenomen aan een nationale eenheidscoalitie, maar ook daarmee komen ze niet aan een meerderheid."

'Verschillen Netanyahu en Eisenkot overbrugbaar'

"Als we puur kijken naar het pro-Netanyahu-blok en het anti-Netanyahu-blok, dan gaan we er niet uitkomen", concludeert de CIDI-directeur. "Dat geeft een patstelling, tenzij mensen bereid zijn om over hun schaduw heen te stappen. Misschien kunnen Likoed, de partij van Netanyahu, en Yashar, de partij van Eisenkot, en de partijen daaromheen samenkomen."

Eisenkot maakte eerder deel uit van de regering van Netanyahu. Na de Hamas-aanval van 7 oktober 2023 trad hij toe tot het Israëlische oorlogskabinet, maar een klein jaar later stapte hij uit de regering, uit onvrede over de oorlogsstrategie van Netanyahu en het ontbreken van een duidelijk plan voor Gaza. Daarna groeide hij uit tot een belangrijke politieke tegenstander van de premier.

Toch staan Netanyahu en Eisenkot inhoudelijk helemaal niet zo ver uit elkaar, weet Mestrum. "Het is geen naïeve gedachte om te denken dat de verschillen overbrugbaar zijn. De partij van Eisenkot lijkt op hoe Likoed, die partij van Netanyahu, voorheen was. Ze vinden elkaar op heel veel plekken, ze lijken op elkaar, al zijn er nuances. Zo heeft Eisenkot de Democraten in Amerika nog niet helemaal afgeschreven."

Een nieuwe samenwerking ligt desondanks gevoelig. Volgens Mestrum draaiden de verkiezingen in Israël namelijk vooral om de vraag of kiezers voor of tegen Netanyahu waren. "Het was geen verkiezing tussen links of rechts. Het was echt: ben je voor of tegen deze regering?"

"Ik denk dat het belangrijk is dat deze verkiezingen in ieder geval laten zien dat Israël klaar was met de huidige coalitie. De regering die er nu zit heeft geen meerderheid meer. En de extreme partijen van Bezalel Smotrich (Religious Zionist Party) en Itamar Ben-Gvir (Otzma Yehudit) zijn niet gegroeid. Dat laat zien dat het sentiment is veranderd."

Ondertussen worden vooral in de steden, waar Eisenkot naar verwachting populairder is dan Netanyahu, nog stemmen geteld. Mestrum verwacht echter geen grote verschuivingen meer. "We blijven denk ik in een patstelling en dat geeft een grote uitdaging. Straks zal president Herzog een van de leiders aanwijzen om een coalitie te vormen. Daar hebben ze vier weken de tijd voor."

Als dat niet lukt, kan de aangewezen kandidaat om twee weken uitstel vragen. Maar de klok tikt, waarschuwt Mestrum. "Lukt dat niet, dan wordt een volgende aangewezen die vier weken de tijd krijgt. Lukt dat niet, kan de Knesset (het Israëlische parlement, red.) zelf kijken of ze een eenheid kunnen vinden van 61 Knessetleden. Lukt dat niet, dan komen er nieuwe verkiezingen. Er is een duidelijke deadline. Over drie maanden weten we waar we staan."

Onderzoek naar Netanyahu?

De verkiezingen hebben volgens Mestrum opnieuw duidelijk gemaakt hoe diep de Israëlische samenleving verdeeld is. "In Israël is een collectief trauma van 7 oktober. Dat heeft de samenleving zo geraakt dat zij echt op een andere manier naar deze verkiezingen kijken dan wij vanuit het Westen. Alles ging over deze verkiezingen. Er was hoop op verandering, hoewel je ziet hoe gepolariseerd die samenleving is. Dat zagen we al voor 7 oktober, toen Netanyahu met zijn coalitie die juridische hervormingen wilde doen en honderdduizenden mensen de straat op gingen. Je ziet dat die verdeeldheid er nog altijd is."

Tegelijkertijd hebben de verkiezingen haar laten zien dat Netanyahu "nog steeds wordt gezien als een grote leider". Toch speelde ook de mogelijke verantwoordelijkheid van de premier voor het falen van de Israëlische veiligheidsdiensten in aanloop naar de Hamas-aanval van 7 oktober een belangrijke rol. Volgens verschillende mediaberichten zou Netanyahu vooraf persoonlijk zijn gewaarschuwd voor een mogelijke grootschalige aanval van terreurgroep Hamas, maar onvoldoende maatregelen hebben genomen.

Een onafhankelijk staatsonderzoek naar het falen rond 7 oktober is tot dusver uitgebleven. Daar komt mogelijk verandering in als Eisenkot erin slaagt een coalitie te vormen. "Dat is een enorm belangrijk punt geweest tijdens de verkiezingen, dat er een onafhankelijk onderzoek moet komen naar wat er is misgegaan op 7 oktober. Netanyahu heeft dat tot op heden tegengehouden. Wel allemaal mensen om hem heen ontslagen, maar eigen verantwoordelijkheid niet genomen. Dat wordt hem door een groot deel van de bevolking zeker kwalijk genomen."

"Of het onderzoek er komt, ligt aan de nieuwe coalitie. Maar het zou Netanyahu sieren als dat onderzoek er komt. Er moet duidelijkheid komen over wat er op die afschuwelijke dag is misgegaan."