Rechters hebben te veel macht, waarschuwt socioloog: 'Rechters bepalen klimaatbeleid, rechters bepalen migratiebeleid'
Rechters hebben te veel macht gekregen in westerse democratieën. Daarvoor waarschuwt de Vlaamse socioloog Mark Elchardus in de WNL-podcast Onze Eeuw. "De macht is heel sterk verschoven van de vertegenwoordigers van het volk naar rechters. In grote mate maken vandaag rechters het beleid." Volgens hem dreigen kiezers hierdoor het vertrouwen in de democratie te verliezen.
Elchardus, die door de Belgische premier Bart De Wever wordt omschreven als een "intellectuele reus", maakt zich zorgen over de groeiende invloed van rechters op de politiek in Europese democratieën. Volgens hem bepalen rechters steeds vaker de grenzen van het beleid.
"Het loopt mis als rechters boven de wetgevende macht komen te staan. Dat is nu feitelijk het geval", begint Elchardus in gesprek met Samuel Vandeputte en Marc Herman de Groot. "Rechters bepalen het migratiebeleid, rechters bepalen het klimaatbeleid. Dingen die door het parlement zouden moeten worden bepaald."
De oorzaak is volgens Elchardus dat internationale verdragen vaak algemene bepalingen bevatten, die door rechters steeds ruimer worden uitgelegd. "De termen en concepten die in algemene verdragen staan of in de Grondwet, zijn noodzakelijkerwijs zeer algemeen. Als je kijkt naar het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, daar staat het principe van respect voor het leven en niet folteren. Betekent respect voor het leven dat de rechter specifieke klimaatnormen kan opleggen? Dat is een grote stap."
"Dat is een stap die volgens mij enkel door de wetgever zou moeten worden gezet, niet door een rechter. Betekent niet folteren dat de rechter kan zeggen: ik interpreteer dat er bepaalde normen moeten zijn voor de opvang van asielzoekers? Dat is toch niet aan de rechter?"
Asielzoeker niet naar Italië
Een concreet voorbeeld is een recente uitspraak over de overdracht van een asielzoeker aan Italië. De rechter bepaalde dat Nederland de asielzoeker niet mocht terugsturen, hoewel Italië volgens de Europese asielregels verantwoordelijk was voor de behandeling van zijn aanvraag. Italië had toegezegd weer asielzoekers over te nemen, maar volgens de rechter was onvoldoende aangetoond dat zij daar toegang zouden krijgen tot basisvoorzieningen als onderdak, voedsel en stromend water. Overdracht zou daardoor in strijd kunnen zijn met de mensenrechten.
“De interpretatieruimte van die begrippen is zó ruim, dat die rechter eigenlijk niet meer aan het interpreteren is, maar aan het wetgeven is.”
Volgens Elchardus laat zo'n uitspraak zien hoe ver de invloed van rechters inmiddels reikt. "De rechter beroept zich op folteren. De interpretatieruimte van die begrippen is zó ruim, dat die rechter eigenlijk niet meer aan het interpreteren is, maar aan het wetgeven is. Het gevolg daarvan is dat de beleidsruimte voor de regering en het parlement zeer klein wordt."
'Internationale verdragen moeilijk te veranderen'
Volgens de emeritus hoogleraar kan de politiek ondertussen de groeiende invloed van rechters nauwelijks terugdringen. Veel rechterlijke uitspraken zijn namelijk gebaseerd op internationale verdragen en grondwetten, die niet zomaar kunnen worden gewijzigd. "Men kan niet zeggen: we veranderen snel de wetgeving omdat rechters zich veel beroepen op internationale verdragen, zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens."
"Het enige wat je kunt doen is uit dat verdrag stappen. Je kunt ook uit de Europese Unie stappen, maar we zien in Groot-Brittannië wat voor gevolgen dat heeft. Dat is niet zo gemakkelijk. Doordat het internationale verdragen zijn, maakt dat die zaken bijna onveranderlijk."
Luister naar dit gesprek met Elchardus in de WNL-podcast Onze Eeuw. De tekst gaat hieronder verder.
Ook nationale grondwetten en gewone wetgeving bieden volgens hem weinig mogelijkheden om rechterlijke uitspraken eenvoudig terug te draaien. "Neem de Grondwet, die is ook niet zo snel te veranderen. Bij de gewone wet is het nog het ergste: veronderstel dat de wet elke keer zou worden veranderd, ad hoc, als de meerderheid in het parlement niet akkoord gaat met de rechterlijke uitspraak. Binnen korte tijd zou de wet een rommel worden. De wet is bedoeld om algemeen te zijn."
'Men denkt: stemmen heeft geen zin'
Elchardus is overigens geen tegenstander is van de Europese Unie. "Een gedeeltelijke overdracht van soevereiniteit is geen probleem. Als we dat niet doen, kan die Unie niets doen." Zijn verhaal is een waarschuwing voor de gevolgen van de steeds kleinere beleidsruimte van democratisch gekozen politici. "Door die beperking van de beleidsruimte, krijg je het gevoel bij een meerderheid: waarom doet de politiek niet wat we willen? Waarom levert die niet wat de meerderheid wil?"
"Bijvoorbeeld op het vlak van migratie weten we al dertig jaar dat een ruime meerderheid iets anders wil dan de regeringen kunnen leveren. Het gevolg daarvan is dat meer en meer mensen gaan zeggen: stemmen heeft geen zin, ze luisteren toch niet naar ons. De volgende ondergraving van de democratie is dat mensen zeggen: dan hebben we liever een sterke leider."