60 jaar D66, maar kroonjuwelen als homo-emancipatie staan onder druk: 'Je moet altijd in dialoog proberen te emanciperen'

D66 bestaat volgende maand zestig jaar. Hoewel de partij bij de verkiezingen van vorig jaar uitgroeide tot de grootste in de Tweede Kamer, staan kroonjuwelen zoals onderwijs en homo-emancipatie onder druk. "Ik maak me best zorgen over hoe de wereld verandert", zegt D66-coryfee Roger van Boxtel in Goedemorgen Nederland op NPO 1.

Van Boxtel is al sinds 1977 lid van D66. Hij werd in 1994 Tweede Kamerlid en was van 1998 tot 2002 minister voor Grotesteden- en Integratiebeleid. Na een periode buiten de landelijke politiek keerde hij in 2011 terug als fractievoorzitter van D66 in de Eerste Kamer.

De oud-politicus was al vroeg in zijn politieke carrière onder de indruk van Hans van Mierlo, samen met Hans Gruijters de belangrijkste initiatiefnemer voor de oprichting van D66. "Hij was in die tijd, in de jaren zestig, een totale vernieuwing", begint Van Boxtel. "Een man met een enorme culturele bagage, een oud-journalist. De Ramses Shaffy van de politiek, zo werd hij wel genoemd."

"Hij heeft mij enorm geïnspireerd, omdat hij je leerde om oprecht te twijfelen. Hij liet je echt nadenken voordat je een standpunt innam. Daarnaast had hij de gave van het woord. Het was een geweldige retoricus", zegt hij over de charismatische oud-partijleider.

De belangrijkste reden voor Van Boxtel om lid te worden van D66 waren de medisch-ethische kwesties. "Dat was voor mij nog belangrijker dan de staatsrechtelijke vernieuwing door de partij. Ik vond het recht op zelfbeschikking belangrijk, dat mensen eigen baas over hun eigen leven zijn."

"Of dat nou ging over abortus of over euthanasie of andere vraagstukken. Wij liepen in de voorhoede om dichter bij de mens te komen en handen en voeten te geven aan vernieuwing. Ik ben daar nog steeds ontzettend trots op. Els Borst was een fenomeen in hoe zij de euthanasie heeft verdedigd. We waren de eersten in de hele wereld die dit regelden."

Kroonjuwelen onder druk

Democraten 66 maakte zich ook sterk voor onderwijs en homo-emancipatie, kroonjuwelen van de partij die onder druk staan. Zo daalt het lees- en schrijfniveau hard en uit onderzoek van het Trimbos-instituut en de Universiteit Utrecht blijkt deze week dat de homoacceptatie onder scholieren sterk is gedaald: bij jongens van 40 naar 22 procent en bij meisjes van 78 naar 51 procent.

Dat het slecht gaat met de homoacceptatie komt niet als een complete verrassing: al in 2017 liepen toenmalig D66-leider Alexander Pechtold en partijgenoot Wouter Koolmees hand in hand over het Binnenhof, uit solidariteit met twee homoseksuele mannen die kort daarvoor in Arnhem waren mishandeld.

Op de vraag of het statement meer kracht had gehad op een andere plek dan het Binnenhof, antwoordt Van Boxtel: "Ja, zeker. Het geldt overal, maar ook in de wijken waar mensen minder tolerant zijn of nog heel conservatieve opvattingen hebben", zegt hij over de dalende homoacceptatie.

Hij gaat verder: "Je moet altijd in dialoog proberen te emanciperen. Je moet mensen laten zien hoe je kan veranderen. Ik heb ooit een toneelstukje geschreven op verzoek van John Leerdam, waar het centrale thema een homorelatie in de Turkse wereld was, waar alle spanningen in naar voren kwamen. Ik heb het geschreven toen ik minister was, omdat ik merkte dat het overal waar je kwam ingewikkelde vragen waren waar je niet makkelijk met mensen over kon praten en toch moet het gebeuren. Het is toen een keer of vijf opgevoerd."

De afnemende tolerantie "baart mij echt zorgen", zegt de oud-bewindsman. "Ik ben echt van de school: je mag zijn wie je bent. Je moet daar geen moeilijkheden mee ervaren. Het is al moeilijk genoeg. Je hoort altijd dat uit de kast komen moeilijk is. Laten we er alsjeblieft zorgvuldig mee omgaan. Een grote verantwoordelijkheid ligt bij de ouders thuis, maar ook bij leerkrachten. Ik schrik als ik hoor dat leerkrachten zeggen: ik durf er niet meer over te beginnen."

Wordt Van Boxtel moedeloos? "Ik maak me best zorgen over hoe de wereld verandert. We worden autocratischer, mensen hebben behoefte aan sterk leiderschap. Ze zijn moe van de democratie en het duurt allemaal te lang... Dan zeg ik altijd: totdat het je zelf raakt. Totdat je zelf met je vingers tussen de deur komt. En dan kun je niet meer terug."

Kerk en staat

Hoewel Van Mierlo van huis uit rooms-katholiek was, kreeg D66 vanaf het begin een duidelijk seculier karakter. Zo droeg de partij eraan bij dat winkels op zondag open mochten, waarmee D66 lijnrecht tegenover de christelijke partijen in de Tweede Kamer kwam te staan. Volgens Van Boxtel durft D66 zich waar nodig net zo fel tegen de islam te keren.

"Ik ben daar niet voorzichtig in. Toen ik minister was, had ik het grotestedenbeleid en integratie in mijn portefeuille. Ik kreeg er veel kritiek op, maar dat is niet erg. Ik stond voor de waarden die we als land willen uitdragen. Ik denk dat Jan Paternotte ook geen blad voor de mond neemt als het erop aankomt. Zo zijn er meer in de Kamer. Er zijn echt mensen die opstaan", zegt hij. "Maar ik heb een beetje bezwaar tegen de woorden 'agressief' en 'opstaan'", voegt Van Boxtel eraan toe.

Hij besluit: "Ik wil graag dialoog. Ik herinner me nog, toen ik minister was, de eerste rel met een imam, El-Moumni in Rotterdam. Die heb ik echt de oren gewassen achter de schermen, serieus. Toen werd in de Kamer gezegd: je bent een kopje thee met hem aan het drinken. Daar was geen sprake van. Maar het hoefde niet live op tv. Je moet je goed blijven verhouden tot mensen. Je hebt ze ook nodig om samenhang en kwaliteit in een wijk te bewaken."