Pestbeleid tegen rokers werkt niet en dat is maar goed ook

Steeds meer jongeren roken, ondanks jarenlang ontmoedigingsbeleid. Het is wrang dat maatregelen vooral de onderkant van de samenleving raken, stelt columnist Samuel Vandeputte. 

Dat roken slecht is voor de gezondheid weten we inmiddels wel. Het is dan ook goed dat we zijn bevrijd van toxische rookwolken op het werk of in de kroeg. Toch lijkt het tij te keren. Uit recent onderzoek van Independer blijkt dat 40 procent van de Nederlandse jongvolwassenen rookt of vapet. Een rookvrije generatie komt steeds verder uit zicht.

Door de blijvende populariteit van roken slaat de overheid steeds vaker door met pestmaatregelen. Enkele jaren geleden lekte uit dat toenmalig staatssecretaris Van Ooijen de peukprijs stapsgewijs wilde opdrijven tot 40 euro per pakje in 2040. De rekening voor een pakje per dag wordt dan 1.200 euro per maand, omgerekend bijna 15 duizend euro per jaar.

De torenhoge belasting op rookwaar raakt vooral de laagste inkomens, die vaker roken dan rijke Nederlanders. Het is ronduit pervers dat accijnsverhogingen niet langer dienen om te ontmoedigen, maar om begrotingsgaten te dichten. De geplande accijnsverhoging voor 2024 werd verdubbeld om extra overheidsinkomsten te genereren.

Hiermee worden arme, verslaafde Nederlanders disproportioneel als melkkoe voor de staatskas gebruikt. Des te ironischer is het dat de inkomsten uit tabaksaccijns vorig jaar kelderden met 15 procent. Dit komt mede doordat rokers steeds meer kopen in het buitenland.

Ondanks het falende overheidsbeleid – minder inkomsten, meer rokers – blijft de strijd tegen het roken op volle toeren doorgaan. Niet in het minst door Stichting de Noordzee, die strijdt voor ‘een schone en gezonde Noordzee’. Om de stranden schoon te houden, voert deze ngo een grote lobby voor een verbod op sigarettenfilters.

Inmiddels schaart het kabinet zich achter een fileterverbod. Zo krijgt een milieuorganisatie het voor elkaar dat rokers in Nederland straks filterloos door het leven moeten. Saillant detail: Stichting de Noordzee ontving vorig jaar bijna een miljoen euro aan loterijdonaties en overheidssubsidies. De lobby tegen tabak wordt dus grotendeels gefinancierd door onwetende loterijdeelnemers.

Wat ook veel weerstand tegen rokers oproept, is de hardnekkige mythe dat rokers de samenleving geld kosten. Die gedachtegang is op zich logisch: een verhoogde kans op longkanker betekent hogere zorgkosten, die grotendeels door de belastingbetaler worden gedragen.

Toch blijkt het tegenovergestelde waar. Uit onderzoek blijkt dat het uitbannen van roken juist leidt tot een stijging van de zorgkosten. Omdat rokers gemiddeld korter leven, hebben ze minder kans op duurdere ziektes zoals alzheimer op latere leeftijd. Als de miljarden aan bespaarde AOW-kosten en rookbelasting worden meegerekend, zijn rokers per saldo zelfs goed voor de schatkist.

Een uitsluitend medische blik op roken heeft beleidsmakers verblind voor de complexiteit van de mens. Dat roken voor veel Nederlanders een wezenlijk deel van het sociale en culturele leven vormt, kan niet zomaar teniet worden gedaan met gezondheidsargumenten. Door dit wel te doen, raakt het harde antirookbeleid vooral de onderkant van de samenleving. Met een vmbo-opleiding op zak heb je vier keer zoveel kans om dagelijks te roken als iemand met een master.

Het feit dat steeds meer jongeren roken, biedt de kans voor een fundamentele herziening van het falende rookbeleid. Het maakbaarheidsideaal van een rookvrije generatie in 2040 kan definitief worden opgeborgen. De fundamentele vraag is in hoeverre het wenselijk is dat vadertje staat zich fanatiek met individuele gedragskeuzes bemoeit.

Misschien is het niet gek om deze herfst als niet-roker solidariteit te betuigen door een pakje sigaretten te kopen. En vervolgens als verzetsdaad een sigaret op te steken. Met filter. Op het strand.

Samuel Vandeputte is een van de initiatiefnemers van het opinieplatform Onze Eeuw.