Arendo Joustra over nepnieuws: 'Mensen laten zich graag belazeren'
Nederlandse journalisten doen aan zelfcensuur door niet de volledige naam van verdachten in een strafzaak te melden. Dat zegt voormalig hoofdredacteur van Elsevier Arendo Joustra in de WNL-podcast Onze Eeuw. De journalist vindt dat media zélf moeten bepalen of zij de identiteit van verdachten bekendmaken. "Je zag dat de naam van Volkert van der Graaf - de moordenaar van Pim Fortuyn - zelfs na zijn veroordeling nog werd afgekort, want anders was het zo zielig voor zijn familie..."
"Ik vind het een beetje vreemd dat een journalist zichzelf beperkingen oplegt", stelt Joustra, die een kwart eeuw aan het roer stond van Elsevier. Hij doelt daarmee op journalistieke codes: afspraken die journalisten hebben gemaakt, bijvoorbeeld over het afkorten van achternamen of het plaatsen van balkjes op foto's van verdachten.
Joustra vertelt: "Ooit heb ik een kwestie gehad over een man die ergens in Alkmaar langs de deur ging om dingen te verkopen die totaal niet deugden en gevaarlijk waren. Wij noemden die man met naam en toenaam, want het is de taak van een journalist om feiten op te sporen en mensen te waarschuwen voor zo'n oplichter. Wij zijn toen door de Raad voor de Journalistiek teruggefloten. Dat is een soort opinie, daar zit geen sanctie aan, maar wij moesten de privacy van deze man bewaken."
In Amerika zit dat heel anders. Daar noemen media zonder blikken of blozen de volledige naam van een verdachte. "Je kan zeggen dat Amerika is doorgeslagen, maar ook dat Nederland is doorgeslagen. In de Achterhoek vermoordde een inbreker een ouder echtpaar. Zijn privacy moest beschermd worden. Maar hij is dat huis binnengegaan, ongevraagd. Hij vermoordt ze. Dat lijkt me nogal een sterke inbreuk op iemands privacy. De privacywetgeving in Nederland is zo sterk. Je ziet dat de kranten initialen gebruiken en initialen bepalen, maar in principe vind ik dat een medium zelf moet bepalen of ze dit doen."
Pim Fortuyn
De journalist vindt het ongekend dat Nederlandse media krampachtig bleven berichten over Volkert van der G. in plaats van Volkert van der Graaf, de moordenaar van Pim Fortuyn. "Ook na de veroordeling! Want ja, anders was het zo zielig voor zijn familie... Alsof een politicus geen familie heeft..."
Kijk hier naar de hele podcast van Onze Eeuw met Arendo Joustra:
Hij kan zich goed vinden in de werkwijze van de Belgische De Standaard. "Die heeft een bepaling in het stijlboek staan, namelijk: als een onbekende een bekend iemand vermoordt, vervalt zijn recht op privacy. Volkert van der Graaf zou direct met zijn volledige naam worden genoemd."
'Over doodstraf mag niet worden gesproken'
De voormalig hoofdredacteur stelt in de podcast dat Nederlandse media doen aan 'eenheidsdenken'. Hij vindt dat veel onderwerpen "buiten het kader" vallen. "Media hebben een te beperkt spectrum. En dat is jammer, want een democratie heeft juist behoefte aan een stevig gesprek met argumenten en feiten om zo de democratie te voeden."
Hij noemt de doodstraf als voorbeeld. "Daar wordt in Nederland niet over gesproken. Dan kun je zeggen: dat is prima, want het is een vreselijk middel. Maar je kunt ook zeggen: als je nooit over een onderwerp spreekt, mis je eigenlijk de argumenten en de feiten om zo'n gesprek te voeren."
Hij vervolgt: "Je zag hetzelfde in de tijd van Pim Fortuyn. Op de radio vertelde een Rotterdammer dat hij zich ergerde aan de situatie in zijn wijk. Ik kan me nog goed herinneren dat een radiojournalist van de VARA dat afkapte: "Dit is racisme." Dan praat je niet meer over het onderwerp en heb je een brandmerk geplakt. Hetzelfde gebeurt nu als het over Trump gaat. Het is Trump, dus we hoeven het niet serieus te nemen en gaan we over tot de orde van de dag. Terwijl het juist een gezonde manier zou zijn om zo'n onderwerp te bespreken."
'Mensen laten zich graag belazeren'
Joustra noemt de term 'nepnieuws' "een lastig begrip". Hij stelt dat de overheid niet moet bepalen wat wel of geen nepnieuws is. "En de burger heeft volgens mij recht op nepnieuws, om voor de gek gehouden te worden. Laat ik een voorbeeld geven. In mijn tijd kwam het blad Privé met een coverstory over een politicus en zijn scheiding. Dus iedereen dacht: oh, hij is gescheiden van zijn vrouw. Wat bleek? Het ging over de scheiding in zijn haar! Mensen die Privé lazen, vonden het lekker om belazerd te worden. Lekker om zo geprikkeld te worden en dan het verhaal te lezen."