Ondernemer Annemarie van Gaal pleit voor kleinere overheid: 'Het dijt maar uit'

De Nederlandse overheid moet fors kleiner en slagvaardiger worden. Dat stelt ondernemer en columnist Annemarie van Gaal. Volgens haar blijft het ambtenarenapparaat groeien, terwijl tegelijkertijd steeds meer geld opgaat aan bureaucratie en uitvoeringskosten. "Je moet gewoon dieper in die organisatie en kijken wat samengevoegd kan worden."

Van Gaal ziet al jaren dat kabinetten beloven de overheid te verkleinen, maar dat daar in de praktijk weinig van terechtkomt. "In ieder coalitieakkoord staat dat we naar een kleinere overheid gaan en in de verschillende verdienprogramma's staat het ook. En het gebeurt niet. Het groeit, het dijt maar uit."

Volgens Van Gaal is het verschil tussen de bevolkingsgroei en de groei van het aantal ambtenaren veel te groot. "Sinds 2021, dus vijf jaar geleden, is de bevolking met drie procent gegroeid, maar het aantal rijksambtenaren met dertig procent. En het blijft maar doorgaan."

Tien miljard euro extra per jaar

Van 2017 tot 2025 zijn er bij de Rijksoverheid 50.000 voltijdsbanen bijgekomen. Dat is een groei van 45 procent. De loonsom ging van 17 naar 25 miljard euro. Tel daar kosten voor onder meer huisvesting bij op en de structurele extra kosten komen uit op ongeveer tien miljard euro per jaar. Ook de inhuur van extern personeel baart haar zorgen. "3,3 miljard per jaar, gewoon omdat ze het werk niet aankunnen."

De groei van de overheid komt volgens Van Gaal mede doordat voor iedere nieuwe wet of regel weer nieuwe afdelingen en organisaties worden opgetuigd. "En niemand die achteraf kijkt: is die rapportage over dat ene regeltje de kosten van deze hele uitgedijde afdeling nog waard?"

'Niet met alleen een kaasschaaf'

Van Gaal pleit daarom niet voor een algemene bezuiniging waarbij overal hetzelfde percentage wordt weggehaald. "Je moet niet zo reorganiseren zoals de overheid het doet, namelijk gewoon een soort kaasschaaf over alles heen. Je moet gewoon dieper in die organisatie en kijken wat samengevoegd kan worden."

Als voorbeeld noemt ze de vele organisaties die zich bezighouden met de afhandeling van de problemen rond de gaswinning in Groningen. Volgens Van Gaal zijn daar verschillende instanties en afdelingen voor ingericht. "Dat zijn groepen waar duizenden ambtenaren werken, die gewoon honderden miljoenen per jaar kosten."

Ook de afhandeling van de kinderopvangtoeslagaffaire noemt ze als voorbeeld van een overheid die volgens haar te veel geld kwijt is aan uitvoeringskosten. "Bij de Belastingdienst zijn nog steeds iedere dag 2000 belastingambtenaren bezig met de afhandeling van die kinderopvangtoeslagaffaire. Daar is inmiddels al 11,3 miljard euro aan uitgegeven. Niet aan compensatie, want maar een derde gaat naar de compensatie van de ouders. De rest zijn apparaatskosten. En dat is gewoon niet meer te verdedigen."

Minder moties

Niet alleen het aantal ambtenaren, maar ook de hoeveelheid regels moet volgens Van Gaal omlaag. Ze krijgt naar eigen zeggen wekelijks berichten van ondernemers over nieuwe regels en verplichtingen. "Daar word je gek van, toch?"

Ook de politiek zelf draagt volgens haar bij aan de groei van de bureaucratie. Van Gaal pleit daarom voor minder moties in de Tweede Kamer. "Doe gewoon dat iedereen twaalf moties krijgt, ieder Tweede Kamerlid. En dan moet je kiezen. Ja, dan kan je geen motie meer inleveren over een onderzoek naar hoeveel honden een halsband moeten dragen."

JA21-leider Joost Eerdmans kan zich daarin vinden. Volgens hem zouden Kamerleden zich beter moeten afvragen of een motie daadwerkelijk nodig is. "Je focust je veel beter als je niet elk debat twintig moties kan indienen. Dat moet je inderdaad alleen doen als het echt nodig is. Soms wil je een uitspraak van de Kamer. Kijk, je hoeft niet overal weer om een evaluatierapport te vragen of overal weer ambtenaren mee aan het werk te zetten."

Volgens Eerdmans moet de Kamer er beter op letten dat nieuwe moties niet automatisch leiden tot extra werk voor ambtenaren. "Dat je niet daarmee denkt dat dat allemaal wel komt. Nee, daar komen gewoon ambtenaren voor terug."