Joop van den Ende zag premier in overleden Elco Brinkman: 'Tot Ruud Lubbers die dolk in zijn rug stak'

Voormalig CDA-leider Elco Brinkman is op 78-jarige leeftijd overleden na een kort ziekbed. Theaterproducent Joop van den Ende, die Brinkman goed kende, denkt met warme herinneringen terug aan de oud-politicus. Volgens Van den Ende stond het premierschap van Brinkman vrijwel vast, totdat toenmalig premier Ruud Lubbers zich tegen hem keerde.

Elco Brinkman overleed maandag in zijn woonplaats Leiden na een kort en intensief ziekbed. De CDA-prominent was jarenlang minister en groeide eind jaren tachtig uit tot de kroonprins van zijn partij. In 1994 moest hij het CDA naar de verkiezingen leiden als beoogd opvolger van premier Ruud Lubbers. Dat liep uit op een historische nederlaag.

Theaterproducent Joop van den Ende kende Brinkman persoonlijk en blikt terug op een man die volgens hem veel dichter bij het premierschap was dan uiteindelijk uit de geschiedenisboeken naar voren komt. Hij herinnert zich een etentje met Brinkman, in de periode waarin diens politieke toekomst nog rooskleurig leek. "Eigenlijk voordat hij dus minister-president zou worden, dat dat gekozen zou worden, dat was eigenlijk allemaal, stond bijna vast, tot Ruud Lubbers die dolk in zijn rug stak."

Van den Ende vroeg Brinkman tijdens dat etentje wat hij als premier zou willen bereiken. "Hij zei: ik wil wetten maken die uitvoerbaar zijn. Dat vond ik een goed streven."

Val van de kroonprins

Brinkman was in 1982 op 34-jarige leeftijd minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur. Hij bleef twee kabinetten op die post en werd in 1989 fractievoorzitter van het CDA. Daarmee werd hij de gedoodverfde opvolger van Lubbers.

Die opvolging kwam in 1994 echter onder grote druk te staan. Tijdens de verkiezingscampagne nam Lubbers afstand van Brinkman en liet hij weten niet op de CDA-lijsttrekker te stemmen, maar op minister van Justitie Ernst Hirsch Ballin, die op nummer drie stond.

Politiek verslaggever Tessa van Viegen noemt dat een bijzonder pijnlijk moment. "En dat is natuurlijk het moment, tenminste voor jonge mensen, misschien ook het moment waar je aan denkt als je aan Elco Brinkman denkt. Voor hem een heel pijnlijk moment. Iets waar ook in zijn memoires waar hij eigenlijk niet meer iets over zei, want hij zei: er is al zoveel over gezegd. Ja, een heel pijnlijk moment voor iemand die in de partij echte kroonprins was, die het moest gaan worden en die eigenlijk toen zo neer is gevallen."

De verkiezingen van 1994 draaiden uit op een ramp voor het CDA. De partij zakte van 54 naar 34 zetels, een verlies van twintig zetels. Brinkman verliet daarop de landelijke politiek. Zijn val werd daarmee een van de meest besproken episodes uit de geschiedenis van het CDA.

TV10

Ook over een ander veelbesproken hoofdstuk uit Brinkmans politieke carrière heeft Van den Ende een uitgesproken mening. Brinkman wordt geregeld in verband gebracht met het tegenhouden van commerciële televisie en het verbieden van TV10, de commerciële zender die Van den Ende wilde beginnen. Volgens Van den Ende is dit echter niet zo. "Nee, nee, hij niet, hij niet. Hij was commissariaat van de media. Hij was voorstander van commerciële televisie. Hij heeft niets verkeerd gedaan. Het was Ruud Lubbers die het niet wilde."

Op de vraag of hij daarmee bedoelt dat Lubbers verantwoordelijk was voor het tegenhouden van TV10, antwoordt Van den Ende stellig: "Ja, absoluut, honderd procent." Van den Ende zegt dat achter die kwestie een veel langer verhaal schuilgaat. "Een soort wond van hier tot daar zit nu open. Dus daar kan ik nu eigenlijk, daar hebben we geen tijd voor."

Volgens Van den Ende moet Brinkman in ieder geval niet verantwoordelijk worden gehouden voor de kwestie. "Hem treft geen blaam." Zijn persoonlijke waardering voor de overleden CDA-prominent blijft groot. "Ik was zeer gesteld op hem", besluit Van den Ende.

Brinkman-shuffle

Na zijn vertrek uit de Tweede Kamer bleef Brinkman actief in het maatschappelijk leven. Vanaf 1995 was hij voorzitter van het Algemeen Verbond Bouwbedrijf, dat later opging in Bouwend Nederland. In 2011 keerde hij terug in de politiek als lid van de Eerste Kamer. Daar leidde hij de CDA-fractie tot zijn vertrek uit de politiek in 2019.

Brinkman werd daarnaast bekend om zijn opvallende manier van campagnevoeren. Hij liep tijdens toespraken los over het podium in plaats van achter een katheder te blijven staan. Die stijl kreeg de naam de 'Brinkman-shuffle'.

Volgens Van Viegen heeft die manier van presenteren uiteindelijk een groter leven gekregen dan Brinkman zelf waarschijnlijk had verwacht. "Ja, en ik begreep van Frits Wester, die dus veel voor hem gewerkt heeft, toen nog als CDA-persvoorlichter, dat hij dit maar zo'n vier keer heeft gedaan, maar zo'n twaalf minuten in totaal. Maar dat het een heel eigen leven is gaan leiden. Heel grappig."