Onderzoeker uit de Verenigde Staten: 'Het hele wetenschapssysteem in de Verenigde Staten ligt op zijn gat'

Nederland haalt 34 internationale wetenschappers in huis door middel van het Tulp Fonds. Hiervan komen maar liefst 29 uit de Verenigde Staten, doordat de regering van president Donald Trump druk zet op de academische vrijheid. Zij stuurde een brief naar Amerikaanse universiteiten met het verzoek om de politieke agenda van Trump te steunen. Als de universiteit weigerde, riskeerde deze toegang tot federale financiering. Het gevolg hiervan is de zogeheten brain drain: een exodus van wetenschappers en academici uit Amerika.

Ontwikkelingseconoom Marieke Kleemans valt onder deze 29 wetenschappers en vertelt over haar ervaring als wetenschapper in de Verenigde Staten onder het bewind van Trump. "Ik ging niet bang naar mijn werk toe, maar je merkt dat iedereen zich probeert koest te houden." Ook vertelt ze over een onderzoek dat ze deed naar droogtebestendige gewassen. "Dit onderzoek was ook bedacht om armoede te bestrijden in Afrika, mijn collega met een laboratorium van twintig man, moest twintig man gaan ontslaan. Het onderzoek mocht niet meer."

Eenmaal terug in Nederland denkt Kleemans dat nú het moment is voor Nederland om zijn slag te slaan op wetenschappelijk gebied. "Het hele onderwijssysteem en wetenschapssysteem in de Verenigde Staten ligt echt op zijn gat en dat gaat voorlopig niet beter worden."

Tulp Fonds

De tientallen wetenschappers worden naar Nederland gehaald door middel van het Tulp Fonds. Dit is een fonds dat in het leven is geroepen om toponderzoekers naar Nederland te halen, zodat zij hier hun onderzoek kunnen voortzetten. Dit wordt gedaan omdat wereldwijd de academische vrijheid onder druk staat en deze onderzoekers in eigen land dus mogelijk niet hun werk fatsoenlijk kunnen doen. Een andere reden is dat, hun kennis en expertise kunnen bijdragen aan innovatie in Nederland.

Onderwijsminister Rianne Letschert legt in Goedenavond Nederland uit hoe dit proces werkt: "De wetenschappers moesten een aanvraag indienen die vervolgens door een externe commissie werd beoordeeld op kwaliteit van de onderzoeker en het voorstel van hun onderzoek." Bij hun aanvraag werd ook gekeken in hoeverre hun onderzoeken aansloten bij onderwerpen waarop Nederland en Europa vooruitgang willen boeken.

Academische vrijheid daalt ook in Nederland

Volgens de minister staat de academische vrijheid in Amerika nogal onder druk. "De academic-freedom-index laat zien dat landen wereldwijd steeds slechter scoren op het waarborgen van de academische vrijheid. Dit geldt dus niet alleen voor Amerika. Zelfs Nederland daalt de laatste tijd. Niet zo erg als Amerika, maar wat mij betreft moeten we vechten voor elke daling van deze vrijheid die in ons land plaatsvindt."

Nederland behoorde ooit tot een van de koplopers wat betreft academische vrijheid. Momenteel staan alleen Hongarije, Griekenland en Roemenië nog onder Nederland. Letschert: "Academische vrijheid is een van de grondbeginselen van onze wetenschap." Zij meent dat de gedaalde positie vooral te maken met de competitie binnen de wetenschap. Niet elke onderzoeksaanvraag kan worden aangenomen, waardoor wetenschappers kijken naar alternatieve manieren van financiering, bijvoorbeeld door bedrijven. Wanneer het onderzoek niet de gewenste resultaten oplevert voor het bedrijf, worden de resultaten niet altijd gepubliceerd.

Letschert besluit: "Er is nog geld over in het Tulp Fonds, dit najaar opent een nieuwe ronde en hopen we nog meer wetenschappers naar Nederland te halen." De minister heeft het streven om in totaal ongeveer vijftig wetenschappers aan te trekken. Nederland kan dus rekenen op nog zo'n zestien nieuwe academische gasten.