Ouderen worden nog te vaak onderschat, vindt Erik Scherder: 'Leef niet naar je leeftijd'

Ouderen worden nog altijd te vaak onderschat en met vooroordelen bekeken. Volgens hoogleraar neuropsychologie Erik Scherder is die stereotypering hardnekkig, terwijl juist actief blijven en nieuwe dingen ondernemen belangrijk zijn om ook op latere leeftijd vitaal en betrokken te blijven. "De boodschap is eigenlijk: leef niet naar je leeftijd."

Volgens Scherder wordt nog te vaak naar leeftijd gekeken in plaats van naar wat iemand daadwerkelijk kan. Dat merkt hij bijvoorbeeld bij oudere mensen die solliciteren. "Er zijn toch heel veel voorvallen waarin ouderen solliciteren en aan het eind van het gesprek wordt gevraagd: hoe oud bent u eigenlijk? 62. Oh, einde gesprek. Daar moeten we toch vanaf, van dat soort vervelende situaties."

Luister nu naar de podcast van Stand van Nederland:

Het beeld van ouderen als minder actief of minder capabel is volgens Scherder hardnekkig. Dat geldt niet alleen voor jongeren, maar ook voor ouderen zelf. "In mijn perceptie en mijn ervaring is het zo, absoluut. Als je aan jongeren vraagt, en ook aan ouderen, hoe kijk je zelf naar ouder worden, dan zie je toch vaak dat die stereotypering nog echt zo hardnekkig is."

Die beeldvorming kan volgens Scherder zelfs gevolgen hebben voor hoe mensen zich voelen en functioneren. "Het grappige is: er zijn studies die laten zien dat als je zo tegen ouder worden aankijkt, het ook slechter met je gaat. Dus de boodschap is eigenlijk: leef niet naar je leeftijd. Ga gewoon door, als je kan en als je wil."

Blijf je hersenen uitdagen

Actief blijven heeft volgens Scherder ook een neurologische kant. In de neuropsychologie wordt gesproken over 'need for cognition': de behoefte om na te denken, te leren en jezelf intellectueel uit te dagen. "Als je in jouw leven een baan hebt waarin dat voortdurend sowieso wel speelt, dat je denkt: ik ga weer, moet ik weer, en je doet het ook, dan blijft die need for cognition heel hoog. Maar je ziet een leeftijdseffect al vanaf je 25ste: die need for cognition gaat naar beneden als je er niets aan doet."

Ook in de hersenen veranderen de netwerken die betrokken zijn bij initiatief en motivatie. "Ook in je hersenen zie je die netwerken echt wel veranderen, die je normaal zouden kunnen aanzetten tot initiatief nemen en gemotiveerd blijven. Dat neemt allemaal wat af. En dan is er geen externe prikkel, als je pech hebt, die je als het ware toedwingt om het te doen."

Volgens Scherder beginnen die veranderingen bovendien al veel eerder dan veel mensen denken. "Het zijn de netwerken die als een van de laatste in ontwikkeling zijn, die altijd wel verbonden zijn met de frontale delen, maar lang niet alleen. Ook de kleinhersenen spelen mee, meer achterin gelegen netwerken. En die kennen de leeftijdseffecten al vanaf je 30ste."

Daarom waarschuwt Scherder ervoor om ouder worden pas vanaf het zestigste te zien als iets waar je rekening mee moet houden. "Ik zeg altijd even met verhalen over ouder worden: nou, hou op met je 60, 65. Dat begint op 30. Als je niet oppast, daalt die lijn al vanaf die leeftijd. En dat zijn die netwerken die je echt nodig hebt om te denken: ik ga ervoor, ik heb er zin in, enzovoort."

Begin bij de jeugd

Wie merkt dat hij of zij minder actief wordt, doet er volgens Scherder goed aan om zichzelf opnieuw uit te dagen. "Fijn dat u dat gevoel nog heeft, en ga dan nu iets nieuws doen. Als je iets nieuws gaat doen, zie je in heel wat studies terug dat het brein weer echt gunstig reageert. Je krijgt die need for cognition weer terug."

Scherder probeert dat zelf ook in de praktijk te brengen. "Ik heb mijn baan bij de VU natuurlijk nog. Ik ben weer met die viool begonnen. Laatst met mijn kleinzoon de ukelele, want die had genoeg van die vioollessen met mij samen. Dus dat is al geweldig. Elke keer nieuwe dingen doen."

Volgens Scherder moet de aandacht voor gezond ouder worden bovendien al veel eerder beginnen. Niet pas wanneer mensen daadwerkelijk ouder worden, maar al in hun jeugd. "Als je het over ouder worden hebt, dan hoop ik dat er ook heel veel aandacht komt voor de jeugd. Want het punt wat je moet maken bij ouder worden is: begin nu bij de kinderen. Daar zitten al kinderen bij met diabetes type 2, die zijn pas drie jaar oud."