VVD-prominenten willen verandering en lanceren tegenkandidaat voor Eerste Kamer: 'Macht en tegenmacht uit balans'

Oud-VVD-minister Halbe Zijlstra maakt zich zorgen over het gebrek aan tegenmacht binnen zijn partij. Hij steunt voormalig staatssecretaris Frans Weekers, die lijsttrekker van de VVD voor de Eerste Kamer wil worden. Ook andere VVD-prominenten, zoals Johan Remkes en Fred Teeven, zouden Weekers steunen. "Er is behoefte aan een stukje verandering binnen de VVD", zegt Zijlstra in Goedemorgen Nederland op NPO 1.

Voormalig staatssecretaris Frans Weekers maakte zondag bekend dat hij lijsttrekker van de VVD voor de Eerste Kamer wil worden. Daarmee gaat hij in tegen de partijtop, die oud-minister Micky Adriaansens naar voren heeft geschoven. "Het gaat helemaal niet zo goed met de VVD, er lopen heel veel leden weg", zei Weekers gisteren in de talkshow Pauw & De Wit.

"Je ziet dat veel mensen ook klagen in de krant. Sommigen vinden dat de VVD op de bagagedrager van D66 zit, anderen vinden het PVV-light. Daar hoort de VVD helemaal niet thuis. Ik val terug op de grondbeginselen van de VVD: gelijkwaardigheid, sociale rechtvaardigheid, verantwoordelijkheid en vrijheid."

Zijlstra is een van de VVD-prominenten die zich achter Weekers schaart. "Er is wel behoefte aan een stukje verandering binnen de VVD", aldus de oud-minister van Buitenlandse Zaken (2017-2018). Hij benadrukt dat het initiatief niet tegen VVD-leider Dilan Yesilgöz is gericht. "Er wordt van gemaakt dat het richting Yesilgöz zou zijn. Dat is niet het geval. Maar dat er verandering nodig is, wel."

'Macht en tegenmacht zijn uit balans'

Volgens politiek commentator Wouter de Winther van De Telegraaf wordt de koers van de VVD bepaald door een kleine groep partijprominenten, onder wie partijleider Dilan Yesilgöz, Tweede Kamerfractievoorzitter Ruben Brekelmans, partijvoorzitter Ton van Nimwegen en Eerste Kamerfractievoorzitter Tanja Klip-Martin. Dat gezelschap zou volgens De Winther onder invloed staan van Ben Verwaayen, een invloedrijke ondernemer en voormalig adviseur van oud-premier Mark Rutte.

Op de vraag of die kleine groep volgens Zijlstra te veel macht heeft, antwoordt hij: "Ze hoeven niet naar mij te luisteren hoor, maar in een gezonde partij heb je macht en tegenmacht. Dat betekent dat de leden een duidelijke stem hebben in wat de partij doet, wat er gebeurt waar het gaat om benoemingen en dergelijke. Dat is in de loop der jaren binnen de VVD helaas een beetje weggesleten. Dat moet worden hersteld voor de gezonde partijdemocratie en uiteindelijk een goed functionerende partij."

Volgens Zijlstra moeten de leden daarom meer invloed krijgen op de besluitvorming binnen de VVD. "Zeker. Uiteindelijk zijn de leden de basis van de partij. Dat moet je goed regelen als partij. In de loop van de jaren is dat echt achteruitgegaan en dat is al een proces van vele jaren. Je moet daar een aanpassing in aanbrengen, zeker als het zo slecht gaat met de partij."

Of Verwaayen daadwerkelijk achter de schermen de touwtjes in handen heeft, wil Zijlstra niet zeggen. "Ben Verwaayen is een partijprominent die achter de schermen veel doet binnen de partij. Maar volgens mij moeten we het hebben over mensen die binnen de partij in functie zitten en niet over mensen die buiten de partij functioneren."

"Ik zeg nogmaals wat ik net zei: de partijdemocratie van de VVD heeft denk ik een stap nodig. Dat is in de loop der jaren weggesleten en dan krijg je inderdaad een situatie dat een klein groepje mensen eigenlijk alles beslist. Macht en tegenmacht, die balans is verstoord. Daar gaat dit over."

Dat de partijtop regelmatig samenkomt om de koers te bepalen, is volgens Zijlstra op zichzelf niet ongebruikelijk. "Het is altijd zo bij de VVD geweest, ook in mijn tijd en daarvoor: je hebt de top van de partij die regelmatig met elkaar overlegt. Daar worden natuurlijk veel besluiten genomen en lijnen uitgezet. Maar ook in zo'n groep is het goed als je tegengeluid hebt. Daar zit denk ik voor veel prominenten een punt, daar zit onvoldoende tegenmacht."

'Hier wordt eigenlijk gewoon gemuit'

Politiek verslaggever Tessa van Viegen van WNL spreekt van een "opvallende move" van Weekers en zijn medestanders. "De partijtop heeft een kandidaat geselecteerd voor de Eerste Kamer, Micky Adriaansens, oud-minister van Economische Zaken. Ook niet de eerste de beste. Hier wordt eigenlijk gewoon gemuit. Ze zijn met een hele beweging. Hij wordt gelanceerd als de tegenkandidaat, maar er zijn veel meer partijprominenten die zich achter Weekers scharen en zeggen: het moet anders binnen de VVD."

Volgens Van Viegen heeft naast Zijlstra ook Johan Remkes zijn steun uitgesproken voor Weekers. "Een van de VVD-iconen. Een erelid, iemand die binnen die club echt op handen wordt gedragen. Maar ook Jan van Zanen, de burgemeester van Den Haag, heeft zich uitgesproken. En ook oud-bewindsman Hans Hoogervorst heeft zich inmiddels gemeld, net als Fred Teeven. Zijlstra was een van de initiatiefnemers."

Volgens Zijlstra willen de VVD-prominenten met hun steun aan Weekers geen radicale koerswijziging afdwingen. "Je moet niet een lijsttrekkerschapsstrijd van de Eerste Kamer puur politiek gaan maken over de inhoud van de partij. Het is niet zo dat mensen die Frans Weekers steunen zeggen: we gaan nu de koers van de partij omgooien. De Eerste Kamer gaat ook niet over het politieke klimaat van de partij. Daar gaat de Tweede Kamer over."

Wat willen de prominenten dan wel bereiken? "Naar de toekomst toe - en dan kom ik weer op die tegenmacht en 'waar staat de VVD voor?' - is het wel nodig dat in de partij de discussie op gang komt en over de koers gesproken wordt. Zijn wij nog de partij die mensen herkennen als de partij van een Bolkestein, de partij die doet wat die zegt? Daar kun je wel wat op aanmerken. Dit is een eerste stap om te zorgen dat de VVD weer een partij wordt waar niet alleen de kiezers, maar ook onze leden zich in herkennen."

Zijlstra heeft naar eigen zeggen "over het algemeen" goed contact met VVD-leider Yesilgöz. "Ik heb haar de laatste dagen niet gesproken, maar wij hebben af en toe contact." Hij sluit niet uit dat de ontwikkelingen haar nerveus maken. "Maar dat is niet nodig. Dit gaat niet over het partijleiderschap."

"De problemen van de VVD zijn ook al lang begonnen voordat mevrouw Yesilgöz partijleider werd. Ik snap wel dat het een aantrekkelijk frame is om in te zetten, maar wij zitten niet op een leiderschapsstrijd te wachten. We zitten wel te wachten op meer evenwicht en meer tegenmacht in de partij."

'Dit kan een serieuze strijd worden'

Van Viegen denkt dat de beweging kans van slagen heeft. "Ik heb gisteren al een paar VVD'ers gebeld over hoe ze de kansen inschatten. En eerlijk gezegd, die kansen zijn best wel aanwezig. We hebben eerder een kleine strijd gezien voor het partijvoorzitterschap. Toen was het voor het eerst ooit bij de VVD dat een tegenkandidaat, dus een kandidaat die niet door het bestuur werd geselecteerd, het werd. Dat was in 2022. Die onrust die er toen was en de ontevredenheid, is niet verdwenen."

"Het geluid dat hier vertolkt wordt, is iets dat veel breder leeft. Weekers heeft dus een groot aantal prominente VVD'ers achter zich staan. Dit kan weleens een serieuze strijd worden."