Ruud Koopmans verbolgen over asielcrisis bij Ceuta: 'Nieuwe asielsysteem is zo lek als een mandje'

Socioloog Ruud Koopmans luidt in Goedenavond Nederland de noodklok over de Europese migratiecrisis die is ontstaan door de ongeregeldheden in Ceuta. "Er sterven iedere dag tientallen mensen op de Middellandse Zee en op de Atlantische Oceaan. We hebben een dodelijk migratiesysteem dat helemaal de doelen niet dient waarvoor het ooit bedoeld is. Dat moet dringend veranderen."

Dat tienduizenden Marokkanen en Afrikanen zomaar de Spaanse exclave Ceuta binnen konden dringen, legt de kwetsbaarheid van de Europese buitengrens pijnlijk bloot. In de afgelopen decennia is het een doorgang geworden voor migranten uit heel Afrika, die via Marokko Europa proberen te bereiken. Nu ook weer klommen ze over rotsen en hekken en renden ze de grens over terwijl de politie toekeek. Daarnaast probeerden velen via de kust Ceuta te bereiken, maar tientallen mensen zijn verdronken.

Inmiddels zijn velen weer teruggekeerd, al lagen maandagavond nog honderden mensen op het strand. Koopmans vertelt dat dit kon gebeuren door een uitspraak van het hooggerechtshof van Spanje in juni. Dat ging over een zaak in 2024, toen een Algerijn met twee anderen richting Ceuta zwom. "Deze zaak is belangrijk, omdat het hooggerechtshof in het tweede beroep heeft geoordeeld dat de zeegrens geen barrière is. Spanje zei van wel, omdat ze daar patrouillerende boten hebben, maar de rechter zei van niet. Als je zwemmend Ceuta bereikt, dan moet je gewoon de normale asielprocedure in en mag je niet direct worden teruggewezen."

Op sociale media in Marokko en West-Afrika werd dit veelvuldig verspreid, waarschijnlijk door mensensmokkelaars die er geld aan verdienen. "De Marokkaanse overheid moet hier weet van hebben gehad. Marokko is een politiestaat in veel opzichten, dus het kan niet zo zijn dat zestigduizend mensen daarvan wisten en naar Ceuta zijn getrokken en dat de Marokkaanse overheid er niets van wist."

Koopmans gelooft niet dat het een samenzwering was, "al hebben ze het wel laten gebeuren". Spanje heeft zich daarnaast niet aan de eigen uitspraak van de hoogste rechter gehouden. "Alleen daardoor heeft men het min of meer weer onder controle gekregen, maar ze hebben zich niet aan de eigen wet gehouden."

"Overigens zijn er nog een paarduizend mensen in Ceuta, waaronder ook een groep minderjarigen van ook bijna duizend die niet teruggestuurd kunnen worden." Voor minderjarigen gelden andere regels, waardoor het moeilijker is om ze terug te sturen. Anderen hebben zelf rechtsomkeert gemaakt, omdat ze geen voedsel en water kregen en ook geen slaapplek hadden.

'Er is helemaal niets bereikt'

Koopmans vraagt zich af wat mensenrechtenorganisaties gedacht moeten hebben om de procedure aan te spannen, waaruit dit is voortgekomen. "Je bereikt uiteindelijk succes in hun ogen, omdat de rechter besluit dat zwemmend Ceuta bereiken legitiem is voor een normale asielprocedure. Nu zijn er 83 mensen, volgens de laatste telling, omgekomen, ook kinderen. Dat is het directe resultaat van zo'n uitspraak", verzucht hij.

Spanje heeft inmiddels een barrière in de zee gebouwd, zodat ze nu wel kunnen zeggen dat er een barrière is. "Er is in humanitaire zin dus helemaal niets bereikt. Mensen zijn dood, Europa is in rep en roer en hiermee is aangetoond dat het nieuwe Europese asielsysteem zo lek is als een mandje. Je kan wachten op de volgende poging, omdat alle maatregelen die er zouden moeten zijn, zoals terugkeerhubs en afspraken met derde landen, er niet zijn. Daardoor dreigt het hele Europese migratiepact als een kaartenhuis in elkaar te storten."

Uitspraken zijn 'puur politiek opportunisme'

Volt-leider Laurens Dassen snapt de emotie bij mensen die de beelden bekijken. "Maar om dan meteen te roepen dat het nieuwe migratiepact zo lek is als wat, lijkt me te snel. Het is ongeveer zes weken geleden in werking getreden. Eén van de problemen is dat in plaats van dat er een gezamenlijke Europese respons kwam, Meloni (Giorgia, premier van Italië, red.) met een uitspraak kwam om Spanje uit de Schengenzone te zetten. Ruben Brekelmans van de VVD zei hetzelfde. De Europese aanpak is juist nu precies het probleem."

Volgens Dassen is deze reactie "puur politiek opportunisme en angst om uiteindelijk niet streng genoeg over te komen richting de kiezer". Binnen 24 uur was het grootste deel van de bestorming onder controle, zegt hij. "De Spaanse autoriteiten hebben in mijn ogen adequaat gereageerd. Terwijl als wij tweehonderd mensen in Ter Apel hebben, we het niet voor elkaar krijgen om dat op te lossen."

Desalniettemin is Dassen ook kritisch op het migratiepact, om de simpele reden dat in het pact het aan Europese solidariteit ontbreekt. "Je kunt namelijk als land verantwoordelijkheid afkopen, iets wat Nederland ook voornemens is om te doen. De procedures aan de grens zijn ook nog niet goed geregeld. Ik vind het niet bij de Europese waarden horen dat je kinderen en familie opsluit in gevangenissen. Maar het pact is er nu, het is zes weken terug in werking getreden, dan gebeurt er dit en dan roept iedereen dat we Schengen moeten opschorten."

Dat begrijpt hij niet. "Mensen die nu naar Spanje gaan moeten maar lang in de file staan, de economische ontwikkeling moeten we maar te grabbel gooien. Ik denk dat het heel onverstandig is. Radicaalrechts heeft hier met hyperventilerend optimisme naar zitten kijken."

'Essentiële bouwstenen bestaan alleen op papier'

Koopmans is het hier totaal niet mee eens. "Spanje heeft dit alleen weten op te lossen door zich niet aan het Spaanse recht én het Europese recht te houden. De mensen die aangekomen waren hadden volgens de Europese regels gewoon in de spoedprocedure moeten komen. Dat is niet gebeurd. Dit laat precies zien waarom de Europese regels niet functioneren, omdat essentiële bouwstenen alleen op papier bestaan."

Om dit in de toekomst te voorkomen, moet Europa volgens hem echt beseffen dat wat nu er nu is aan regels, niet genoeg is. "Als de terugkeerhubs er niet binnen afzienbare tijd zijn, moeten alle mensen in de procedure gewoon de EU binnengelaten worden. Daarom hoop ik dat deze gebeurtenis voor versnelling zorgt."