Expert waarschuwt voor onderschatting jihadisme: 'In Nederland hebben we een hoofdstroom van 500 mensen'

In Europa wordt volgens expert op het gebied van radicalisering en extremisme Nikki Sterkenburg te licht gedacht over de dreiging van jihadisme. Dat zegt ze na de aanslag op de Pride in Berlijn. "Het is nog de grootste terroristische dreiging, ook hier in Nederland. We lijken het allemaal een beetje te zijn vergeten."

Zaterdag reed de 21-jarige Abdul Ballout met een auto in op de menigte tijdens de Berlijnse Pride. Daarbij kwam één persoon om het leven en raakten 29 mensen gewond. Kort na de aanslag werd hij door de politie doodgeschoten. Volgens de Duitse krant Bild nam hij op de dag van de aanslag video's op waarin hij trouw zweert aan Islamitische Staat (IS).

Volgens Bild was de Duitser met Libanese wortels geradicaliseerd. Hij zat van november 2025 tot mei dit jaar in een jeugdgevangenis en zou eerder hebben geprobeerd zich aan te sluiten bij IS in Syrië. Hij werd vervroegd vrijgelaten op voorwaarde dat hij zou deradicaliseren en stond daarna onder toezicht van de Duitse veiligheidsdiensten.

Voor Sterkenburg is het geen verrassing dat Ballout trouw zweerde aan IS. "We hebben vaak gezien de afgelopen jaren dat een aanslag ofwel geïnspireerd was door IS, of gecoördineerd of aangestuurd werd door IS. Meestal lijkt het het eerste te zijn en is het ook niet IS die de aanslag opeist."

Ballout was al in beeld bij de autoriteiten. Een uur voor de aanslag zou hij nog zijn gefilmd. De Duitse bondskanselier Friedrich Merz reageerde vol onbegrip op het feit dat hij op vrije voeten was. Toch is dat volgens Sterkenburg te verklaren. "Hij was in beeld, maar tegelijkertijd; om iemand heel intensief te volgen, daar heb je tientallen mensen voor nodig."

"In de prioritering is er na een aantal dagen gezegd: we zien geen risico, dus we halen de capaciteit hier weg. Dat is een vraagstuk waar de diensten continu mee worstelen. Het probleem is: de diensten moeten altijd goed zitten en jihadisten hoeven maar één keer geluk te hebben. Maar het mag duidelijk zijn dat er een grote evaluatie zal komen over hoe dit mis heeft kunnen gaan en waarom de verkeerde inschatting is gemaakt", zegt de expert.

Jihadistische dreiging nog altijd groot

Volgens Sterkenburg is de jihadistische dreiging in Europa nog altijd groot, al is de aandacht ervoor de afgelopen jaren afgenomen. "We vergeten het weleens: het is nog de grootste terroristische dreiging, ook hier in Nederland. De AIVD en NCTV agenderen dit al jaren. We lijken het allemaal een beetje te zijn vergeten."

Ze vervolgt: "Als je naar het trendrapport van Europol van het afgelopen jaar kijkt; we hadden vorig jaar alleen al in Europa 24 jihadistische aanslagen. Waarvan een aantal zijn verijdeld en een aantal is gelukt (9, red.). Er zijn meer dan 340 mensen met jihadistische ideologieën opgepakt, waarvan meer dan 50 op verdenking van het voorbereiden van een aanslag. Alleen zijn het vrij korte krantenberichten en we ervaren het zelf ook als een soort fact of life dat dit gebeurt. De aandacht voor het probleem is enorm verslapt de afgelopen jaren."

Hoe vaak in Nederland een aanslag wordt verijdeld, is niet precies bekend. "Daar zijn de diensten niet heel open over. Je moet de jaarverslagen even doorspitten, maar vorig jaar zijn er nog twee mensen gearresteerd op verdenking van het voorbereiden van een aanslag."

Groep van 500 mensen in Nederland

Jihadisten in Europa zijn volgens Sterkenburg vaak zogenoemde lone wolves die online zijn geradicaliseerd. Vaak zijn ze nog erg jong. "Eén derde van de gearresteerde jihadisten was vorig jaar jonger dan 18." In Nederland bestaat volgens haar "een soort bekende jihadistische beweging" van ongeveer 500 mensen. "Daar komen mensen bij en daar gaan mensen af."

Toch bestaat de vrees dat die groep de komende jaren weer groeit. "Daar maken de diensten en de NCTV zich ook zorgen over; de komende jaren gaan er best wat mensen vrijkomen uit detentie, die zich eerder hebben aangesloten bij IS. De situatie in Syrië is bovendien heel onrustig, je ziet dat jongeren weer proberen uit te reizen. Dus de verwachting is wel dat dit de komende jaren vaker gaat voorkomen."

Veiligheidsdiensten lopen daarbij soms aan tegen privacywetgeving, zegt Sterkenburg. "Bij de Olympische Spelen in Parijs zijn twee aanslagen verijdeld. Tegelijkertijd moesten genoeg rechten van behoorlijk wat mensen geschonden worden om maatregelen te treffen."

"Rond 2013, in de hoogtijdagen van IS, was het politiek gezien: het maakt ons niet uit, maar zorg dat je een aanslag voorkomt. De afgelopen jaren hebben we veel meer de discussie over privacy gezien; wat is proportioneel? Wat mag? Welk risico accepteren we? Daarin zie je ook dat de politieke reactie op aanslagen aan het veranderen is."

Zorgen om Canal Parade?

Zaterdag vindt in Amsterdam de populaire Canal Parade plaats. "Ik neem aan dat alle maatregelen uit de kast zijn getrokken, zichtbaar en onzichtbaar", zegt Sterkenburg. "Dat gezegd hebbende: we hebben in Nederland een verijdelde aanslag gehad, namelijk de Arnhemse groep, die het op de pride voorzien had. Dus het is al langer bekend dat dit soort evenementen een geliefd doelwit zijn, zeker op plekken waar veel mensen samenkomen."

Ondanks de aanslag in Berlijn is het volgens Sterkenburg niet nodig om de Pride in Amsterdam links te laten liggen. "Ik zou erheen durven."