Felle discussie over 'verouderd' VN-Vluchtelingenverdrag: 'Het heeft perverse effecten'

Volgens Europarlementariër Malik Azmani (VVD) is het VN-Vluchtelingenverdrag, dat 75 jaar geleden werd opgesteld, toe aan herziening. Sterker nog, volgens hem heeft het verdrag inmiddels "perverse effecten", zoals het stimuleren van mensensmokkel. Onderzoeker migratierecht Carolus Grütters ziet dat anders. "Een schijnprobleem!", zegt hij in Goedenavond Nederland.

De kern van het VN-Vluchtelingenverdrag is dat mensen die gegronde vrees hebben voor vervolging in hun eigen land bescherming moeten kunnen krijgen. Het verdrag verbiedt landen om vluchtelingen terug te sturen naar een plek waar hun leven of vrijheid gevaar loopt. Ook zijn de rechten van vluchtelingen in het verdrag vastgelegd. Tegelijkertijd verplicht het verdrag landen niet om iedere asielzoeker automatisch toe te laten. Landen mogen eerst beoordelen of iemand daadwerkelijk voldoet aan de criteria om als vluchteling te worden erkend.

'De wereld is veranderd'

Volgens Azmani is het tijd om opnieuw naar het verdrag te kijken. Het verdrag stamt uit 1951 en sluit volgens hem niet meer volledig aan op de huidige wereld. "Het is verstandig om wetten en verdragen te monitoren, om te kijken of het nog doet wat we beoogden. De wereld is inmiddels veranderd en een stuk kleiner geworden. Iedereen is mobieler en niemand had verwacht dat Europa zoals afgelopen jaar een miljoen asielaanvragen zou krijgen. Dat is nooit het oogmerk van het verdrag geweest." Echter werden er in 2025 in totaal 669.815 asielaanvragen in de EU gedaan. Dit is ruim 26% minder dan in 2024.

Het principe dat een vluchteling bescherming verdient, daar is Azmani begrijpelijkerwijs voor. "De vraag is alleen waar." In 1967 werd het VN-Vluchtelingenverdrag uitgebreid met een aanvullend protocol, waardoor de bescherming wereldwijd ging gelden en niet langer was beperkt tot vluchtelingen uit Europa na de Tweede Wereldoorlog.

Volgens Azmani biedt het huidige verdrag mogelijkheden, maar moeten landen anders omgaan met de uitvoering ervan. "Binnen het verdrag kan veel meer. Als je afspraken maakt met veilige landen in de regio waar iemand vandaan komt, dan kan die bescherming ook geboden worden. In 2015 heb ik daar al een plan voor gepresenteerd. Een vluchteling heeft recht op een veilige haven in de nabijheid van de brandhaard die hij of zij heeft moeten verlaten."

'Dit is een schijnprobleem'

Onderzoeker migratierecht Carolus Grütters ziet juist geen probleem in het verdrag zelf. Volgens hem ligt de oplossing vooral in het aanpakken van de oorzaken van vluchtelingenstromen. "Dit is een schijnprobleem. In de praktijk leunen overheden vaak achterover in plaats van datgene gebeurt wat er moet gebeuren: alle inzet op het voorkomen of beëindigen van oorlogen. Pak het voorkomen van vluchtelingen aan bij de bron."

Als mensen door oorlog toch vluchten, moet volgens Grütters vooral worden geïnvesteerd in opvang in de regio. "Dan moet de UNHCR, dé vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties voor opvang in de regio, gefinancierd worden. Wat je de afgelopen jaren ziet, is dat de financiering voor de UNHCR achteruit is gehold. Er wordt gepleit voor opvang in de regio, dat is uitstekend, maar er is al een organisatie voor. Die moet je niet monddood maken en minder geld geven."

Volgens Grütters gebeurt opvang in de regio bovendien al op grote schaal. "Het merendeel zit aan de rand van het conflictgebied."

'Kijk naar de perverse effecten'

Azmani vindt dat Grütters "een probleem ontkent". Hij wijst daarbij op de gevolgen van de huidige migratiestromen. "Er zit een grens aan de groei van Nederland, gelet op onderwijs, zorg enzovoort. We hebben niet-werkende asielprocedures en ik wil daar onmiddellijk vanaf."

Daarmee zegt hij niet dat Nederland zijn grenzen volledig moet sluiten, zoals Grütters suggereerde. "We moeten stoppen met de irreguliere manier waarop het nu gebeurt, met die procedures, schrijnende verhalen en mensensmokkelaars."

Volgens Azmani kan Europa bijdragen aan het voorkomen van conflicten, waar ook Grütters voor pleit, maar is dat geen volledige oplossing. "Je zal het nooit helemaal kunnen oplossen, je moet realistisch zijn. Oorzaken wegnemen is belangrijk en we moeten zorgen voor economisch perspectief in landen. Maar altijd zullen mensen proberen om richting Europa te gaan."

Ondanks deze discussie is binnen het verdrag al wel veel mogelijk, benadrukt de Europarlementariër. "Ik zou het alleen heel normaal vinden om na 75 jaar naar de perverse effecten van het verdrag te kijken". Dat is vast te stellen, "omdat heel veel mensen oneigenlijk gebruikmaken van die asielprocedure. Deze vluchtelingen doen een beroep op het vluchtelingenverdrag op het moment dat ze een asielaanvraag indienen."

Grütters blijft erbij dat de problemen niet voortkomen uit het verdrag zelf. "Dat zit toch niet in het verdrag zelf? Dat kan je toch niet zeggen? Dat het verdrag een pervers element zou hebben, vind ik raar."