Van Rossem en Van Rossum over Trumps oorlog: 'Als er een WK onderhandelen was, stond Iran in de finale'

De oorlog van Donald Trump tegen Iran is mislukt, maar zonder gezichtsverlies van het strijdtoneel verdwijnen wordt nog lastig. Die conclusie trekken toponderhandelaar Maarten van Rossum en historicus Maarten van Rossem in Goedenavond Nederland op NPO 1. "Het WK is net geweest, maar als er een wereldkampioenschap onderhandelen was, had Iran een redelijke kans op de finale."

Na de Amerikaanse luchtaanvallen op Iraanse nucleaire installaties en de daaropvolgende Iraanse vergeldingsaanvallen liepen de spanningen tussen beide landen deze zomer snel op. President Donald Trump kondigde vervolgens een staakt-het-vuren aan, waarna de directe militaire confrontatie afnam. Van een definitief akkoord is echter geen sprake. De onderhandelingen over het Iraanse nucleaire programma liggen stil en het wederzijdse wantrouwen blijft groot.

Waar Trump eerder nog positief was over gesprekken met Iran, zegt hij inmiddels "geen interesse" meer te hebben in onderhandelingen. Tegelijkertijd blijven de Verenigde Staten aanvallen uitvoeren op Iraanse doelen, dreigen de door Iran gesteunde Houthi's in Jemen met aanvallen op de scheepvaart in de Rode Zee en houdt Iran controle over de strategisch belangrijke Straat van Hormuz.

Hoewel Trump zegt dat er geen gesprekken zijn, denkt toponderhandelaar Maarten van Rossum dat er achter de schermen wel degelijk wordt onderhandeld. "Ja, dat denk ik wel, maar het doel van gesprekken achter de schermen is dat ze ook achter de schermen blijven, want het geeft aan twee kanten de mogelijkheid om het allemaal te ontkennen." Eén ding is voor Van Rossum duidelijk: "De enige uitweg is een diplomatieke oplossing."

"Je kunt heel veel bommen op iemand gooien, maar als je de spirit van iemand om te vechten niet breekt, dan heb je de oorlog niet gewonnen", vervolgt hij. "Trump komt er langzaam achter dat Iran vrij lastig te pakken is, iets waar al veel wereldleiders achter gekomen zijn. Nu moet hij uit de oorlog komen, de druk is enorm. Maar Iran ligt tactisch onder, strategisch helemaal bovenop. Zij kunnen rustig wachten en af en toe aanvallen; in het onderhandelingsproces heel handig."

Trump kondigde al meerdere keren een deal tussen de VS en Iran aan, maar die hield nooit stand. "Dit is strategie", stelt Van Rossum. "En er is nog een andere typisch Amerikaanse strategie, namelijk: we declare victory en gaan ervandoor. Met de midterms (de tussentijdse Amerikaanse verkiezingen, red.) komt die tactiek voor Trump in zicht, want hij moet van deze oorlog af. Maar Iran laat hem niet zomaar wegkomen en ze hebben het allermachtigste wapen ter wereld, beter nog dan een kernbom: de Straat van Hormuz."

'Het idee dat Iran meteen zal instorten is een waanidee'

Historicus Maarten van Rossem sluit niet uit dat Trump de oorlog juist zal rekken. "Het is voor politici vaak aantrekkelijk om niet degene te zijn die het mislukte project beëindigt. In de Kennedy-tijd waren er allerlei mensen die twijfelden aan de interventie in Vietnam, maar het was politiek gesproken goedkoper om er net voldoende geld in te pompen waardoor het bleef draaien. Dan is je opvolger of zijn opvolger de sigaar."

"Als je naar Vietnam kijkt: dat heeft geduurd van 1958 tot 1975, waarbij waarschijnlijk drie miljoen mensen uit Zuidoost-Azië om het leven zijn gekomen en 58.000 Amerikanen zijn gesneuveld. Trump is ook geadviseerd om niet naar Iran te gaan, omdat de risico's rond de Straat van Hormuz aanzienlijk waren en de strategische positie van Iran sterk is. De directeur van de CIA heeft nog tegen Trump gezegd: het idee dat Iran meteen zal instorten is een waanidee, dat zal niet gebeuren gezien de aard van het regime. Toch heeft hij het gedaan."

Ondertussen zien andere landen hoe relatief eenvoudig de Verenigde Staten kunnen worden dwarsgezeten, stelt Van Rossem. "De oorlog gaat niet meer om de nucleaire restanten van Iran, maar om de Straat van Hormuz. En niet alleen gaat het over de Straat van Hormuz, tal van mensen zie je de ogen opengaan: wat voor mogelijkheden zijn er wereldwijd wel niet voor dit soort situaties?"

Volgens Van Rossum moet Trump snel een uitweg vinden. "Vooralsnog houdt Iran de sleutel vast en die gaan ze niet afgeven. Dit is moeilijk voor de Amerikanen. Maarten zegt het al: als je het hier toestaat, waarom zou je het dan niet in een andere zeestraat kunnen laten gebeuren of bij een nauwe passage ergens op land? Dat is een groot probleem aan het worden."

Volgens de toponderhandelaar ligt de enige uitweg in een tijdelijk compromis. "Je kan zeggen: de komende twee jaar mag er voor herstelbetaling tol geheven worden door Iran en er moet door vier landen toezicht op gehouden worden. Dat soort constructies moet je gaan verzinnen, want anders gaat Iran nooit een stap zetten. Zij houden dit nog heel lang vol."

Van Rossem verwijst naar een voorstel uit The New York Times. "Ik las een heel aardig idee: als je dit wil regelen met enige stabiliteit voor de toekomst, moet je niet alleen rekening houden met de oostkant van de Perzische Golf, maar ook met de westkant. Al die kleine staatjes daar, met die spectaculaire hoogbouw, zijn in de grootst mogelijke problemen geraakt omdat duidelijk is dat zij geen enkele vorm van zekerheid kunnen verschaffen. Kun je niet een regeling verzinnen à la de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal?"

'Trump weet niet wat hij wil'

Van Rossum ziet daarbij één groot verschil met vroeger. "Amerika heeft altijd de rol kunnen spelen van een hele machtige partij die partijen bij elkaar brengt, met een stok achter de deur. Nu is de VS partij in de strijd en de mensen die deze deal moeten maken, hebben niets. Pakistan, Turkije en Qatar, die zich ermee bemoeien, kunnen niets tegen de VS en niets tegen Iran. Dat maakt het moeilijk. Het is een hele broze onderhandeling die moet uitvloeien in vredesonderhandelingen. Dat gaat, vrees ik, nog een aantal keer mis."

Van Rossem denkt dat Trump uiteindelijk zal moeten toegeven. "Trump moet uiteindelijk toch toegeven, op enigerlei wijze, dat hij verloren heeft. Het is geen gewonnen oorlog, zoals hij 33 keer zei. Het gaat erom dat hij op een of andere manier een uitweg zoekt. De Iraniërs weten wat ze willen, maar Trump niet."

Van Rossum wijst erop dat Trump zijn kiezers juist had beloofd oorlogen te beëindigen en Amerika op de eerste plaats te zetten. "De vredespresident is hij, want hij heeft de FIFA Vredesprijs binnen", merkt hij cynisch op. "Maar hij is een oorlog gestart die niet gestart had hoeven worden. Het arsenaal gaat erdoorheen, er sterven Amerikaanse jongens en meisjes in de Golf en thuis wordt alles duurder. Dit ziet er niet goed uit. Nou zal Trump dat minder interesseren, maar de Republikeinen wel. Ik weet niet of de midterms het omslagpunt gaan zijn, maar ze zullen in ieder geval een dynamiek creëren waarop Trump moet reageren."

"Tegelijkertijd denk ik dat ook de Iraniërs hun voordelen niet moeten overschatten. Als je maar lang genoeg wacht, worden er allerlei wegen gevonden waardoor je die rommel toch uit de Perzische Golf naar de wereldeconomie kunt brengen", vult Van Rossem aan.

Van Rossum: "De Iraniërs doen zichzelf pijn, maar dat zijn we ook van ze gewend. Ze vechten op een andere manier dan wij gewend zijn. Maar het is inderdaad een eindig spel. Er worden allerlei andere mogelijkheden ontdekt of aangelegd en dat is het beste wat je kunt hebben in onderhandelingen: meer alternatieven. Die gaan we krijgen, maar dat duurt lang en de schade zal best aanzienlijk zijn als we op dit tempo doorgaan."

Iran onderhandelt beter

Ondertussen openen de Iraniërs af en toe de Straat van Hormuz, om Amerika het idee te geven dat investeren in alternatieve routes niet nodig is. "Het WK voetbal is net geweest, maar als er een wereldkampioenschap onderhandelen was, denk ik dat Iran een redelijke kans heeft op een finaleplaats."

Van Rossem kan het niet laten daar nog een sneer aan toe te voegen. "En Amerika niet. Het onderhandelen van de Amerikanen is te vergelijken met het Amerikaanse voetbal in vele opzichten."

Dé oplossing hebben de twee Maartens niet. "De gouden oplossing is er wel, maar die gaan ze nooit bereiken", reageert Van Rossum. "Dit is klassiek wat ze in de VS noemen: negotiations en egotiations. Dit zijn egotiations. Het gaat om het ego. Een goede leider laat zich goed tegenadviseren. Als je dit wil, moet je zes adviseurs om je heen hebben die vertellen waarom het geen goed idee is. Ik denk dat het daar bij Trump aan ontbreekt. Misschien is dat de eerste oplossing: een paar adviseurs."