'We moeten ons doodschamen': experts luiden noodklok over dalend leesniveau Nederlandse kinderen

Nederland verliest in rap tempo terrein als het gaat om leesvaardigheid. Waar ons land in de zeventiende eeuw nog vooropliep in Europa, heeft inmiddels één op de drie vijftienjarigen een te laag leesniveau. Dat ligt onder de Europese norm. In de nieuwste aflevering van de YouTube-serie Bottomline van WNL waarschuwen deskundigen dat de gevolgen veel verder reiken dan alleen het klaslokaal.

Volgens kinderboekenschrijver Kevin Hassing begint goed lezen niet met een toets of boekverslag, maar met leesplezier. Juist dat raakt volgens hem steeds verder uit beeld. "De schermen helpen niet altijd. Er is veel meer te kiezen. Ik denk ook dat begrijpend lezen een grote misvatting is in het onderwijs. Dat helpt niet. Het is heel droog. Er zit geen fantasie in. Lezen moet een verhaal in iemands hoofd creëren. Begrijpend lezen doet dat niet, dat is gewoon heel technisch."

Ook Tamar van Gelder, directeur van Stichting Lezen, ziet dat het onderwijs te veel is gefragmenteerd. "We zijn bij lezen alles in stukjes gaan hakken: technisch lezen, begrijpend lezen, signaalwoorden herkennen. We zijn het aanbieden van lange en rijke teksten verleerd. Begrijpend lezen is maar een heel klein stukje. Zo werk je niet meer aan motivatie en plezier."

Schermen en minder voorlezen

Dat kinderen steeds minder lezen, merkt ook Iris Mens, directeur van de Rembrandtschool in Akersloot. "Als je een boekje gaat lezen, zijn ze na twee bladzijdes de concentratie al kwijt. Sommige kinderen houden een boek zelfs nog op z'n kop en hebben niet door dat je van voor naar achter leest." Volgens Mens spelen het toenemende schermgebruik én het feit dat ouders zelf minder lezen een belangrijke rol. "Er wordt ook minder voorgelezen. Kinderen komen daardoor met grotere achterstanden binnen."

Ondertussen passen uitgevers, onderwijsmakers en online platforms hun teksten steeds vaker aan het huidige leesgedrag aan. Daardoor worden teksten toegankelijker, maar volgens wetenschappers gaat dat ten koste van het vermogen om complexe informatie te lezen, te begrijpen en kritisch te beoordelen.

Gevaar voor democratie

De gevolgen van de afnemende leesvaardigheid zijn volgens hoogleraar Letterkunde Els Stronks groot. "Er zijn eigenlijk twee zorgen. De samenleving functioneert minder goed, en dan moet je vooral denken aan de democratie. Als je niet goed kunt lezen, kun je heel veel informatie niet tot je nemen." Daarnaast heeft laaggeletterdheid ook persoonlijke gevolgen. "Mensen worden minder gelukkig, minder rijk en ze worden ook minder oud als ze niet goed kunnen lezen."

Die gevolgen zijn volgens de experts overal merkbaar, van het begrijpen van een arbeidscontract tot het lezen van een hypotheekakte. Goed kunnen lezen is volgens hen een basisvaardigheid die bepalend is voor iemands kansen in de maatschappij.

Kosten lopen op tot een miljard euro

Ook economisch heeft de teruglopende leesvaardigheid een prijs, zegt econoom Esther van Rijswijk. "Het kost ons in totaal één miljard euro per jaar." Wie beter onderwijs krijgt, profiteert daar volgens haar een leven lang van. "Als mensen gemiddeld een jaar langer naar school gaan, levert dat ongeveer acht procent extra inkomen per jaar op. Bij laaggeletterden is dat verschil waarschijnlijk nog veel groter."

Volgens Van Rijswijk ligt de oplossing niet alleen bij leerlingen, maar ook bij het onderwijs zelf. "We hebben te weinig docenten en dat komt de kwaliteit niet ten goede. Maar ook de kwaliteit van leraren en schoolbesturen is in Nederland te laag. Er is geen leercultuur op scholen, of die is niet goed genoeg. Die basisvaardigheden zijn onderuitgegaan. Daarin is Nederland echt een uitzondering en daar moeten we ons eigenlijk voor doodschamen."