Michiel Lieuwma: 'We moeten denk ik af van het idee dat journalistieke objectiviteit bestaat'
"We moeten denk ik af van het idee dat journalistieke objectiviteit bestaat." Dat zegt theatermaker, schrijver en podcastmaker Michiel Lieuwma in de WNL-podcast Onze Eeuw. Volgens hem berichten journalisten altijd vanuit een bepaald wereldbeeld. "Het Fukuyama-wereldbeeld; een magneet die ons allemaal in hypnose houdt, alsof dat de objectieve werkelijkheid is. Maar dat is helemaal niet zo."
Lieuwma is onder meer bekend van de YouTube-serie Boze Geesten/Open Geesten, waarin mensen met uiteenlopende maatschappelijke en politieke overtuigingen met elkaar in gesprek gaan over verschillende maatschappelijke en culturele thema's.
In Onze Eeuw met presentatoren Samuel Vandeputte en Marc Herman de Groot bespreekt Lieuwma onder meer de verschillen in media-aandacht rond de dood van de 18-jarige Brit Henry Nowak. Beelden van zijn overlijden, nadat hij was neergestoken en vervolgens door de politie werd aangehouden terwijl hij herhaaldelijk zei dat hij niet kon ademen, leidden vorige maand tot vragen over het optreden van de autoriteiten.
Volgens sommigen kreeg de zaak aanzienlijk minder media-aandacht en maatschappelijke verontwaardiging dan de dood van George Floyd. Floyd overleed in 2020 nadat een politieagent tijdens zijn arrestatie ruim negen minuten op zijn nek knielde. Zijn dood, vastgelegd op video, leidde wereldwijd tot massale protesten tegen racisme en politiegeweld onder de noemer Black Lives Matter.
Volgens Lieuwma is het verschil in media-aandacht goed te verklaren. "Je zou zeggen dat George Floyd raakt aan Martin Luther King, Malcolm X en Rosa Parks. In de tweede helft van de vorige eeuw, op een cruciaal moment in de geschiedenis, pakten zij het podium om een belangrijk vraagstuk te agenderen, namelijk: 'We hebben dan wel de slavernij afgeschaft, maar het werkt door in onze samenleving en daar moeten we het over hebben, dat moeten we aankaarten of dat moeten we met geweld aanpakken'. Dat klinkt door in het moment met George Floyd", begint hij.
Kijk en luister naar dit gesprek.
De dood van Floyd riep volgens Lieuwma herinneringen op aan "het leed en het onrecht" dat volgens hem nog altijd doorwerkt in de westerse samenleving. "Ik denk dat het in het Westen zo simpel is dat we op middelbare scholen en op de universiteit, en ook in artistieke kringen, het verhaal krijgen ingeprent dat het koloniale tijdperk is geweest, dat het Westen heeft verrijkt. Dat heeft overal schade aangericht, behalve in het Westen. Daarom heeft het Westen enorm veel welvaart en daarom hebben we een soort ereschuld geërfd van onze voorvaderen, die dat hebben aangericht. Ik denk dat de reden is dat links-progressieve mensen hier heel erg mee resoneren."
"Het schuldgevoel wordt getriggerd. Je denkt meteen: 'Het is onze schuld!'", zegt Lieuwma over de dood van Floyd en de reacties daarop. "Daarom is het zo dat als George Floyd zegt 'I can't breath', daar de verstrikkende werking in doorklinkt van de wurggreep die het Westen vier eeuwen lang... Dan ga je voorbij aan de complexiteit, maar wordt het even simpel gemaakt."
In het geval van Henry Nowak is het precies andersom, ziet Lieuwma. "Want ja, dat is zo'n witte man. En dan denken diezelfde mensen: 'Net goed! Dan voel je ook eens een keer, hoe dat is.' Dat wordt niet gezegd, maar als je doorvraagt bij mensen en vraagt naar de verschillen, dan kom je daarop uit."
'Media is niet objectief'
Hoewel de theatermaker het verschil in de reacties denkt te kunnen verklaren, begrijpt hij het niet. "Je zou willen dat kranten wat meer objectief zouden berichtgeven. Je ziet dat de oerschuld over het koloniale verleden al onderdeel is geworden van de objectiviteitsbeleving van het mediasegment. Het wordt als een soort basisaanname geïmpliceerd. Daarom zien medewerkers van de NOS of de Volkskrant ook niet de inconsistentie hiervan. Ze denken gewoon: natuurlijk berichten we zo, want George Floyd was ook heel belangrijk. We moeten denk ik af van het idee dat die journalistieke objectiviteit bestaat.
Volgens Lieuwma is in de media het Fukuyama-wereldbeeld dominant. De Japans-Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama stelde na de val van de Berlijnse Muur dat de liberale democratie en de vrije markteconomie uiteindelijk de dominante en beste bestuursvorm zouden worden. Hij werd wereldwijd bekend met zijn boek The End of History and the Last Man.
“Je ziet dat de oerschuld over het koloniale verleden al onderdeel is geworden van de objectiviteitsbeleving van het mediasegment.”
Volgens Lieuwma is dat wereldbeeld inmiddels als vanzelfsprekend gaan gelden. "De romans van Jonathan Franzen, die ook de Great American Novels worden genoemd, lezen alsof het niet Jonathan Franzens gekke perspectief is, maar het is 'de werkelijkheid', omdat het zo onderdompelend voelt, zinderend van realisme. Dat is wat onze beleving is als we de krant of de NOS lezen."
"'Waar komt die stem vandaan?' Dat is gewoon 'de waarheid'. Zo beleven we dat", duidt Lieuwma. "Als Jonathan Franzen het over Amerika heeft en hij beschrijft het kleurrijk, dan zien we het echte Amerika. Dat noem ik het Fukuyama-wereldbeeld; een magneet die ons allemaal in hypnose houdt, alsof dat de objectieve werkelijkheid is. Maar dat is helemaal niet zo, het postmodernisme heeft er korte metten mee gemaakt."
Volgens Lieuwma hebben journalisten dat vaak zelf niet in de gaten. "Als we krantenstukken lezen in de Volkskrant; die journalistiek is allemaal getraind om die stem te hebben, alsof het niet jouw perspectief is, maar 'de waarheid'. Die waarheid is niet de waarheid, want het is allemaal gebouwd op wereldbeelden. Dat is nu aan het barsten en breken en dat is wat we nu zien als een soort enorme cultuurstrijd."