Johan van Kastel speelde belangrijke rol in IRT-affaire: 'Nederlandse staat werd een van de grootste drugsdealers'

Oud-undercoveragent Johan van Kastel blikt in zijn nieuwe boek Narcostaat Nederland terug op de IRT-affaire, een van de grootste opsporingsschandalen uit de Nederlandse geschiedenis. Van Kastel stond destijds zelf midden in het onderzoek en zag van dichtbij hoe een geheime politieoperatie ontspoorde. "Dat kende zijn weerga niet", zegt hij in Goedemorgen Nederland.

In Narcostaat Nederland duikt Johan van Kastel in de IRT-affaire, het grote opsporingsschandaal uit de jaren negentig rond het Interregionaal Rechercheteam (IRT). Het politieteam moest de top van de georganiseerde misdaad aanpakken, maar liet daarbij bewust grote partijen drugs door om criminelen in beeld te krijgen. De operatie liep uiteindelijk volledig uit de hand en leidde tot een parlementaire enquête.

Van Kastel, destijds recherchechef, noemt de affaire nog altijd ongekend. "Dit kende zijn weerga niet." Volgens Van Kastel begon de aanpak met goede bedoelingen, maar ontbrak het aan voldoende controle. "Je moet je voorstellen dat het Interregionaal Rechercheteam de jacht op de georganiseerde criminaliteit had geopend. Criminele burgers konden daarbij helpen. Die zijn ingezet door de Criminele Inlichtingendienst. Die criminele burgers zijn partijen verdovende middelen gaan bestellen, invoeren en doorleveren op de Nederlandse en buitenlandse markt. Daar hebben ze ook veel geld mee verdiend."

Het idee was dat de politie via die constructie uiteindelijk de grote criminelen zou kunnen oppakken. "Het IRT heeft gedacht: als we dat lang genoeg of vaak genoeg doen, dan komen die topcriminelen vanzelf een keer in beeld. En dan pakken we ze. Dat laatste is alleen nooit gebeurd."

Naïef

Achteraf bezien was de werkwijze volgens Van Kastel veel te vrijblijvend. "Ik denk wel dat het naïef was. Er stond ook geen controle op. Niemand stelde nog de vraag: hoe lang moeten we dit nog doen voordat het succesvol wordt? Dus dat kon een eindeloze drugsinvoer worden."

De gevolgen waren enorm. Grote hoeveelheden softdrugs, harddrugs en xtc kwamen onder toezicht van politie en justitie Nederland binnen. "Daarom heet het boek ook Narcostaat Nederland. Onder regie van politie en het Openbaar Ministerie zijn al die transporten naar Nederland gekomen en doorgevoerd. Dat ging echt om tonnen en tonnen softdrugs, om duizenden kilo's harddrugs en miljoenen xtc-pillen. Het is eigenlijk onvoorstelbaar."

Van Kastel kwam zelf tot de ontdekking dat er iets ernstig misging toen hij leiding kreeg over het IRT. "Toen viel me vanaf het begin op: hier klopt iets niet, hier gaat iets mis." Hij besloot onderzoek te doen naar de werkwijze van het team. "Vrij snel werd me duidelijk dat op grote schaal verdovende middelen werden ingevoerd en doorgevoerd zonder dat dat leidde tot een interventie van politie."

Onderzoek van Traa

De IRT-affaire leidde uiteindelijk tot ingrijpende veranderingen in de opsporing. Na de parlementaire enquête van commissie-Van Traa werden de bevoegdheden van politie en justitie veel strenger vastgelegd. "Het onderzoek van Van Traa heeft ertoe geleid dat er een hoofdstuk is toegevoegd aan het Wetboek van Strafvordering waarin de bijzondere opsporingsbevoegdheden zijn opgenomen. Wanneer mag je criminele inlichtingen runnen? Wanneer mag je infiltreren? Hoe doe je dat? Wie geeft er toestemming voor? Dat is allemaal goed vastgelegd en gereguleerd. Dat vind ik wel de winst daarvan."

Persoonlijk betaalde Van Kastel een hoge prijs. Tijdens zijn onderzoek hing er zelfs een moorddreiging boven zijn hoofd. "Dat was een hele spannende tijd. Binnen dat IRT hing een enorm geladen sfeer. Bedreigingen kwamen van binnen, maar ook van buiten. Klaarblijkelijk bedoeld om mij en mijn Amsterdamse collega's te stoppen met het ingrijpen bij die opsporingsmethoden."

Dat had ook gevolgen voor zijn privéleven. "De spanning die je zelf ervaart neem je mee naar huis. Er is ook een situatie geweest waarin we hebben moeten onderduiken omdat de dreiging heel concreet en actueel was. Dan grijpt het wel diep in je persoonlijke leven in."

Undercoveragent

Volgens Van Kastel is er bij undercoverwerk een dunne grens tussen goed en kwaad. "Of tussen toestaan en over de schreef gaan. Maar de basis is eigenlijk dat een undercoveragent zich voordoet als iemand anders. Die doet zich niet voor als politieagent."

Daarbij geldt volgens hem één belangrijke regel. "Een van de hardste regels is dat een undercoveragent criminelen nooit mag uitlokken of aansporen tot handelingen die ze anders niet zouden verrichten." En dus: "Je mag ook geen verdovende middelen gaan aanbieden met de gedachte: wil jij dit kopen? Ha, nu heb ik je. Dat kan niet."