Sahar Meradji maakt documentaire over 'normaal wordend' drugsgebruik onder jongeren: 'Ze zoeken iets om te ontsnappen aan de realiteit'

Drugsgebruik onder jongeren wordt steeds normaler, ziet documentairemaker Sahar Meradji. In haar nieuwe documentaire Nachtkinderen volgt ze een generatie die opgroeit met sociale media, prestatiedruk en middelengebruik als uitweg.

De documentaire, vanaf morgen te zien op Videoland, laat zien hoe jongeren tussen de 15 en 25 jaar steeds vaker naar drugs grijpen. Volgens Meradji speelt sociale media daarin een grote rol. "Na alles wat ik heb gezien, vraag ik me af waar het eigenlijk goed voor is. Je moet je bedenken: het is in feite de hele dag door een stroom van prikkels die binnenkomt", zegt ze in Goedemorgen Nederland. "Als jij ’s ochtends opstaat en het eerste wat je doet is je telefoon openen en je krijgt meteen twintig filmpjes binnen van overal op de wereld, dan ben je niet hier. Je zit niet in je eigen leven. Je begint je dag niet omdat de zon schijnt, maar met een soort zicht op de wereld."

Volgens haar raken jongeren daardoor steeds verder verwijderd van hun eigen realiteit. "Maar de wereld komt binnen op allerlei manieren die je niet onder controle hebt, gebaseerd op wat je bijvoorbeeld gisteravond hebt gekeken. En dat is vaak ook zo. Waar kijken mensen naar? Waar blijf je hangen? Op het moment dat iets effect heeft, shockeert of heftig is — of het nou drugs is, agressie of de wereld die in brand staat — dat zijn de dingen waarbij je blijft hangen."

Platforms als TikTok en Snapchat versterken dat effect, ziet Meradji. "Je hoeft maar drie filmpjes te zien over drugs en je zit al in dat algoritme. Je hebt bijvoorbeeld trends op TikTok. Eén daarvan is dat jongeren ecstasy of andere drugs nemen waardoor hun pupillen groter worden. Dat filmen ze, plaatsen ze op social media en zetten er dan onder: "Molly I miss you". Molly is natuurlijk een andere naam voor ecstasy. Andere jongeren reageren daar weer op."

"Een ander voorbeeld dat ik echt bizar vond: je hebt zogenaamde 'catprinsessen'. Dat zijn jonge meisjes die veel ketamine nemen om volgens hen in een 'K-hole' te komen. Wat er gebeurt als je te veel ketamine neemt, is dat je in een soort coma of narcose terechtkomt. Daarna omschrijven ze de hallucinaties of dromen die ze hebben gehad in een post. En daaronder zie je reacties van andere jongeren die zeggen: "Oh wat fantastisch, hoeveel heb je genomen? 'Het wordt verheerlijkt."

Lastig voor ouders

De discussie over sociale media speelt ook in Den Haag, ziet politiek verslaggever Mats Akkerman. "Er worden wel stappen gezet. Je ziet bijvoorbeeld al dat mobieltjes op school worden verboden, omdat blijkt dat kinderen zich anders niet kunnen concentreren. Maar wat er thuis gebeurt, kun je als politiek moeilijk controleren. De wens is er misschien, maar hoe je dat in de praktijk regelt is lastig. Je kunt niet in elk huis een politieagent zetten om te controleren of een kind op social media zit."

Ook ouders spelen een rol, zegt Sander de Kramer. "En veel ouders vinden het ook makkelijk: je geeft een kind een telefoon en dan is het rustig." Akkerman: "Dat zie je vaak, bijvoorbeeld op verjaardagen."

Volgens Meradji is het voor ouders lastig om grip te houden. "Daar heb ik het heel erg mee te doen. Dealers zitten ook op social media. Ga je als ouder constant meekijken? Wanneer ga je het gesprek aan? En als je te oordelend bent, sluit je kind zich misschien juist af. Het gaat bovendien om allerlei soorten jongeren. Niet één type."

Sander de Kramer herkent hoe lastig het voor ouders is. "Ik heb een zoontje van tien en die neem ik vaak mee naar Afrika als ik daar ben voor projecten. Hij wilde op een gegeven moment zijn avonturen delen op Instagram. Ik vond dat een leuk idee — hij kon laten zien wat hij meemaakt en erover nadenken. Maar mijn vrouw zei meteen: dat gaan we niet doen. Tien jaar is te jong en er kunnen ook allerlei griezelige mensen meekijken. Helemaal waar. Ik denk dat een groot probleem van social media ook is dat mensen anoniem kunnen zijn. Als je echt gekoppeld bent aan je identiteit, zou dat al veel schelen."

Copingmechanisme

De documentaire laat volgens Meradji zien dat drugsgebruik vaak een symptoom is van onderliggende problemen. "Sommige jongeren zijn eenzaam en gebruiken het juist omdat het hen socialer maakt. Ze zitten vaak alleen op hun telefoon of zijn aan het gamen. Dat sociale aspect—daar helpt drugs voor hen soms bij. Ze krijgen meer openheid, meer zelfvertrouwen. Dat is natuurlijk sowieso zo met middelengebruik. Je bent jong, de wereld komt op je af, je bent in ontwikkeling, je voelt onzekerheid en prestatiedruk. En dan is er ineens een middel waardoor je je zelfverzekerd voelt. Je denkt: nu kan ik de dag aan, de wereld ziet er goed uit, je hebt het gezellig. Ik zou het ze bijna niet kwalijk nemen als je het zo bekijkt, dat ze denken: dat wil ik ook een keer proberen."

De jongeren in de documentaire doen volgens Meradji mee om hun verhaal te vertellen. "Ze willen begrip, ze willen gehoord worden. Ze leven best in een gesloten wereld. Ze hebben het idee dat wij volwassenen de wereld voor hen hebben vernaggeld. De wereld staat in de fik. Ze durven niet goed te praten over waar ze mee zitten, waar ze doorheen gaan, of over drugsgebruik. Dit is voor hen een manier om te zeggen: dit is onze wereld."

Tegelijkertijd is er ook kritiek op het tonen van deze verhalen. "Die zorg begrijp ik, en de jongeren begrijpen die ook. Maar misschien is de vraag eerder: hadden we deze jongeren niet eerder moeten beschermen? Voordat we hen social media gaven, voordat we AI introduceerden zonder het schoolsysteem aan te passen. Dit is nu het resultaat."

Met Nachtkinderen hoopt Meradji vooral op meer begrip en inzicht. "Dat is ook waarom we zo dichtbij deze jongeren komen. We moeten begrijpen welke mechanismen spelen, wanneer ze gebruiken, hoeveel en waar. Het gaat om bewustwording en inzichten. Wat ik nu vooral snap is dat het eigenlijk niet om drugs gaat. Het is een copingmechanisme. Of het nu gaat om gameverslaving of psychische problemen—ze zoeken iets om met de wereld om te gaan. Ontsnappen aan de realiteit. Als we dat begrijpen, kunnen we er anders mee omgaan. Het heeft geen zin om alleen te zeggen: drugs is slecht. Je moet kijken: wat gebeurt er bij jou?"