Jan Rotmans over gevoelige overstap Donald Pols naar Tata Steel: ‘Briljante zet’

"Een briljante zet." Zo noemt transitiewetenschapper Jan Rotmans de veelbesproken overstap van directeur van Milieudefensie Donald Pols naar Tata Steel Nederland. "Je krijgt alleen maar echte verandering als je van buitenaf druk zet en van binnenuit voldoende verandervermogen opbouwt."

Pols wordt per 1 juni directeur duurzaamheid bij de staalfabrikant en krijgt tevens de leiding over de communicatieafdeling, heeft Tata Steel in een verklaring laten weten. Het bedrijf zegt ook dat Pols' eerdere kritiek op Tata Steel heeft geholpen bij het aanscherpen van de plannen voor groen staal. Pols was tot voor kort directeur van Milieudefensie, maar moest daar per direct stoppen nadat hij zijn stap bekendmaakte.

"Ik vind het wel een briljante zet. Van hem en van Tata Steel", zegt klimaatprofessor Jan Rotmans in het radioprogramma Sven op 1. "Ik ken Donald Pols goed, ik wist dat hij het bedrijfsleven in wilde. Ik was ook verrast toen hij voor Tata Steel koos, dat bedrijf ken ik ook goed. Maar kijk: je krijgt alleen maar echte verandering als je van buitenaf druk zet en van binnenuit voldoende verandervermogen opbouwt. Pols heeft jarenlang aan de buitenkant gestaan en niet onsuccesvol."

Milieudefensie reageerde verbolgen. "Wij zijn verrast door het vertrek van Donald Pols en zeer teleurgesteld in zijn keuze om naar Tata Steel te gaan, een van de grootste vervuilers van Nederland", zegt voorzitter van de Raad van Toezicht Marty Smits. De organisatie vindt het vertrek van Pols naar een bedrijf "op wiens vervuiling Milieudefensie zich richt" onverenigbaar met het directeurschap van de milieuclub tot hij in dienst treedt bij Tata Steel.

Rotmans vindt de reactie van Milieudefensie kinderachtig. "Dit is weer dat zwart-wit denken, dat hokjesdenken. 'Je mag niet naar de vijand overlopen'. Maar bekijk het nou eens vanuit deze lens: als je echt Tata Steel wil veranderen, moet je het van binnenuit opbouwen. Je kan het niet afdwingen van buitenaf alleen. En hij doet dat nu en ik vind het ook van Tata Steel een hele gewaagde zet."

Rotmans, medeoprichter van klimaatorganisatie Urgenda, adviseerde zelf in het verleden Shell. "En ook ING. Je moet juist die grote partijen van binnenuit trachten mee te krijgen. Dan kan je enorme klappen maken. En geloof mij: ze willen heus wel. Het is willen en kunnen, maar ook daar werken duizenden mensen die het anders willen. Er werken zelfs mensen die lid zijn van de Milieudefensie of Extinction Rebellion."

Rotmans ongeneeslijk ziek

Afgelopen weekend maakte Rotmans in een interview met het Algemeen Dagblad bekend dat hij ongeneeslijk ziek is. De hoogleraar heeft uitgezaaide prostaatkanker. "Naar omstandigheden gaat het goed, maar de omstandigheden zijn niet zo goed", zegt Rotmans tegen Sven Kockelmann.

Hij weet het al een tijdje. "Maar ik vond het nu de tijd om ermee naar buiten te komen. Het werd afgelopen weekend publiekelijk gemaakt in het AD en ik heb er duizenden reacties op gekregen, veelal positief. Dat doet ook wat met je, want ik draag het al langere tijd met mij mee en probeer er zo goed mogelijk mee te leven. Volgens mij lukt dat aardig."

Rotmans hoopt andere mensen te inspireren. "Ik wil andere mensen hoop geven: als je dit hebt, ben je niet volledig patiënt. Ik ben een mens met een aandoening en af en toe patiënt. Ik wil niet als slachtoffer behandeld worden. Ik heb geen zelfmedelijden of zelfverwijt."

Luister het hele gesprek met Jan Rotmans nu terug. De tekst gaat hieronder verder.

De klimaatexpert schreef meer dan dertig boeken en driehonderd wetenschappelijke artikelen over klimaatverandering en duurzame verandering. Eind mei verschijnt een nieuw boek van zijn hand, Kanteltijd. Daarin gaat Rotmans ook in op zijn ziekte en omschrijft hij hoe hij na een zwaar fietsongeluk in 2004 besloot Urgenda op te richten.

"Ik ben gered door een helm, die ik een week eerder had gekregen van mijn moeder, een verlaat verjaardagscadeautje", vertelt hij over dat fietsongeluk, waarbij hij veertig botbreuken kreeg. "Ik geloof niet in toeval. Dat was 23 augustus 2004 en op 23 augustus 2024 kreeg ik de melding dat ik ongeneeslijk ziek was. Nou, leg dat maar uit. Dat moet je ook dragen. Het is natuurlijk een enorme klap."

"Maar ik schrijf ook in mijn boek: het fietsongeluk was ook een blessing in disguise. Het liet mij zien dat er ook een andere kant is in het leven, die veel meer draait om je hart en je gevoel. Ik zakte van mijn hoofd naar mijn hart en werd ook activist. Na mijn fietsongeluk heb ik Urgenda opgericht met Marjan Minnesma (de voorzitter, red.). Ik ben toen anders gaan leven en na dit nieuws eigenlijk weer."

Rotmans gaat verder: “Als je leert leven met de dood, ga je bewuster leven. De gewone dingen worden gek genoeg weer bijzonder. Hand in hand met je kleindochter is het leven dat je koestert. En daarvoor deed ik het meer onbewust, nu bewuster. Ik maak ook weer een afslag naar de spirituele wereld, omdat ik denk dat daar heel veel in zit om echt de wereld beter achter te laten. Het heeft mij gek genoeg veel goeds opgeleverd.”

Rotmans werd naar eigen zeggen vrij abrupt geïnformeerd dat hij ongeneeslijk ziek is. "Ik moet ook zeggen: het zijn geen mensen met een groot empathisch vermogen", zegt hij over zijn artsen. "Ze zeiden: de uitslag is slecht. Het is heel agressief, negen op de schaal van tien. Het is ongeneeslijk en het is niet een beetje uitgezaaid, maar flink. Dan zit je daar, naast je vrouw, en slaat de bodem onder je weg. Toen zei hij wel: het is voorlopig goed behandelbaar, maar ik geef u geen tien jaar meer. Een week later kwam ik bij de oncoloog, die zei: nou, dat vind ik wat optimistisch. Ik geef u geen vijf jaar meer en dan moeten we alle zeilen bijzetten. Dan kom je in een hele andere wereld."

Energietransitie

Door zijn diagnose kijkt Rotmans anders naar zijn missie om de energietransitie te versnellen. "Ten eerste ben ik milder en rustiger geworden. Dat was al langere tijd gaande, maar dit helpt. Ten tweede dacht ik: we kunnen blijven duwen en trekken, maar misschien is er een heel andere manier. Dat je stelling neemt, niet vanuit boosheid, frustratie of woede, maar vanuit liefde, verbinding en compassie."

"Je ziet wereldwijd een snelgroeiende beweging in de onderstroom, die werken aan een betere wereld vanuit die zachte waarden. Ik denk dat die uiteindelijk sterker worden dan de harde waarden die nu domineren: de agressie, het tegen elkaar opzetten. De geschiedenis leert dat dat nooit de oplossing is."

Volgens Rotmans is de Amerikaanse president Donald Trump “de beste voorwaarde” voor de energietransitie. "Trump is een soort kanalisator. Hij beseft het zelf niet, maar Europa is nu wel wakker geschud dat het te afhankelijk is geworden wat betreft energie en grondstoffen, maar ook als macht. Dat is weer het voordeel van het nadeel; het zet iedereen op scherp en aan het denken. Persoonlijk ben ik hoopvol dat we er over tien jaar een stuk beter voorstaan."

Waarom? Rotmans: “Het is wat cynisch, maar een transitie hangt af van twee onderdelen: druk van buitenaf en veranderkracht van binnenuit. Dat laatste gaat vaak traag, dat eerste is aan de orde van de dag. We krijgen steeds meer schokken. De afgelopen twintig jaar zes, en de afgelopen vijf jaar drie: corona, Oekraïne en nu Iran. Het gekke is dat veel burgers dat aanvoelen.”

Rotmans denkt dat de samenleving sneller schakelt dan de ‘trage’ politiek. “De overheid aarzelt, maar burgers zeggen: we stappen over op een elektrische auto, we kopen een warmtepomp, we nemen zonnepanelen of een thuisbatterij, want dit komt niet snel meer goed. En ze hebben gelijk.”

“Het is wat cynisch, maar ik denk dat dit de grootste energiecrisis in de moderne geschiedenis wordt”, aldus de hoogleraar. “Die is niet zomaar oplosbaar. We hebben al veel crises gehad en het wordt steeds heftiger, omdat steeds meer landen betrokken zijn, ook grootmachten als Rusland en China.”

Hij verwacht ondertussen dat Nederland binnenkort weer op zijn donder krijgt vanuit Brussel. “We hebben ook nog nooit een klimaatdoel gehaald, maar we wijzen andere landen er wel op dat ze dat moeten halen.”