Auke Kok schreef een boek over het leven van Anton Mussert: 'Wil hem niet beter maken, wel menselijker'

Het is vandaag precies tachtig jaar geleden dat NSB-leider Anton Mussert werd geëxecuteerd. Het was voor journalist en schrijver Auke Kok reden om in het leven van Mussert te duiken. Dat resulteerde in het boek Mussert: Reis naar het kwaad. Niet om hem sympathieker te maken, maar menselijker.

Over Anton Mussert zijn al veel boeken geschreven, maar volgens Auke Kok bleef daarin vaak één belangrijk aspect onderbelicht: de mens achter de collaborateur. "Er werd te veel gekeken vanuit het oorlogsdenken van goede mensen en slechte mensen", zegt Kok. "Dan was Mussert uiteraard een slecht mens, als symbool van collaboratie. Maar mensen zijn natuurlijk meer dan dat. Mensen doen goede dingen en slechte dingen. Het ging mij er niet om hem positiever te maken, maar wel om hem meer mens te laten zijn. Want ook hij was een mens."

De fascinatie voor Mussert ontstond nadat Kok hoorde dat er bij het NIOD in Amsterdam nog talloze dozen met persoonlijk materiaal over Mussert lagen. "Ze zeiden: geen biograaf doet daar echt iets mee. Dus ik ben gaan kijken." Aanvankelijk twijfelde hij nog. "Ik zag er ook een beetje tegenop: weer oorlog, weer op bezoek bij Seyss-Inquart, zit ik daar wel op te wachten? Maar ik zag dat er zóveel over zijn eigen leven was."

Kok besloot het anders aan te pakken dan een klassieke politieke biografie. "Omdat biografieën niet altijd even spannend zijn om te lezen, dacht ik: ik wil zoveel mogelijk buitenlucht, zoveel mogelijk naar de plekken gaan waar hij was." Daarvoor reisde hij zelfs naar Indonesië, waar Mussert in de jaren dertig verbleef. Volgens Kok speelde die reis een belangrijke rol in zijn verdere radicalisering.

Aan het bureau van Mussert

Voor zijn onderzoek bezocht Kok ook plekken waar Mussert tijdens de oorlog werkte. Zo zat hij zelfs aan het bureau van de NSB-leider. "Dat was aan de Korte Vijverberg", vertelt hij. "Daar mocht hij van Hitler een schaduwregering samenstellen. Dat was meer naam dan daad, maar Mussert was daar heel trots op." Het bureau staat tegenwoordig in het kabinet van de koning. "Ik paste er met mijn benen eigenlijk bijna niet onder; Mussert was niet zo groot. Maar ik wilde toch even voelen hoe dat nou is."

Volgens Kok is Mussert jarenlang weggezet als een kleurloze loser, terwijl hij juist intelligent en ambitieus was. "Hij was meer dan de bordkartonnen figuur waarvoor hij heel lang is gehouden", zegt Kok. "Men zag hem als een sufferd en een loser die niets kon. Terwijl hij eigenlijk een heel intelligente kerel was, die goed kon analyseren."

Juist die ontwikkeling fascineerde hem. "Die reis van een eenvoudige onderwijzerszoon uit Werkendam naar een topingenieur, die vervolgens een fatale afslag neemt naar de politiek omdat hij het land wil redden, al die stappen heb ik willen beschrijven alsof je als camera over zijn schouder meekijkt."

Met borst vooruit de dood in

Volgens Kok geloofde Mussert zelf tot het einde toe dat hij Nederland diende. "Hij heeft altijd volgehouden: 'Ik was de leider van het bovengrondse verzet.'" Zelfs tijdens zijn proces bleef Mussert dat herhalen. "Hij zei: 'Ik bleef zitten, niet omdat ik het zo fijn vond dat we bezet werden, maar iemand moest het doen.'"

Op de Waalsdorpervlakte, waar Mussert precies tachtig jaar geleden werd geëxecuteerd, hield hij vast aan dat idee. "Hij ging met de borst vooruit de dood in, met het idee: 'Over honderd jaar zult u denken dat ik gelijk had.'" Volgens Kok spiegelde Mussert zich daarbij aan historische figuren als Johan van Oldenbarnevelt en de gebroeders De Witt. "Hij dacht echt dat hij zich had opgeofferd voor zijn volk."

In het boek beschrijft Kok ook de bewondering die Mussert voelde voor Adolf Hitler. Die bewondering ging ver, zegt hij. "Hij adoreerde Hitler, tot en met zijn rechtszaak aan toe." Volgens Kok zag Mussert in Hitler mogelijk zelfs een vaderfiguur. "Fascisten geloven niet in democratie. Zij geloven in één leider. Dus als leider van Nederland keek Mussert automatisch op naar de leider van Europa." Ook Musserts enorme behoefte aan erkenning speelde daarin volgens hem mee. "Hij wilde per se iemand zijn. Hij had een enorme geldingsdrang en ijdelheid."

Kok ziet in het verhaal van Mussert ook parallellen met deze tijd, al waarschuwt hij ervoor om te snel met grote termen te strooien. "Je herkent tussen de regels door wel dingen die nu ook spelen. Autocratie, twijfels over de democratie, dat zie je nu ook." Toch plakt hij daar niet direct het label fascisme op. "Wel zie je bepaalde zorgwekkende tendensen die ook in de jaren twintig en dertig aanwezig waren."