Opa Bram overleefde Auschwitz én dodenmars: 'Woog 37 kilo en was meer dood dan levend'

In aanloop naar de Dodenherdenking op de Dam in Amsterdam, vanavond om 20.00 uur, vertelt Daniella Zwaaf over wat haar opa in de Tweede Wereldoorlog heeft meegemaakt. Hij overleefde niet alleen Auschwitz, maar ook de dodenmars. Nu vertelt ze het verhaal van haar opa op scholen, om meer bewustwording te creëren onder jongeren over de gruwelen van de oorlog.

Haar opa en oma waren voor de oorlog al verliefd op elkaar. "Ze kregen in de oorlog een kindje, maar raakten alles kwijt. Alle bedrijvigheid werd afgepakt. Op enig moment moesten ze onderduiken."

Ze kregen de oproep van de Duitsers om te gaan werken in Duitsland, maar gingen daar niet in mee. Ze hebben lang geschuild in hun eigen huis. Dat ging op een gegeven moment niet meer, vertelt Zwaaf in Goedemorgen Nederland. "Ze moesten onderduiken en hadden een adres gevonden, maar de baby kon niet mee. Ze moesten hun kindje afstaan aan een vreemde, op hoog van zegen. Ik kan me niet voorstellen hoe dat is."

De opa en oma van Daniella.

Op het onderduikadres kwam haar opa erachter dat hij de eigendomspapieren van zijn autobedrijf thuis was vergeten. "Hij moest zijn bedrijf afstaan, maar wilde na de oorlog kunnen bewijzen dat het zijn bedrijf was. Hij is teruggegaan, maar verraden. Zijn buurvrouw had hem gezien. Hij is toen naar Auschwitz gebracht."

Dodenmars

Haar opa zat anderhalf jaar in Auschwitz, zegt Zwaaf met verwondering. "Gemiddeld hielden ze het geloof ik maar vier maanden vol." Op 18 januari 1945 werd hij samen met tienduizenden anderen op de zogenoemde dodenmars gestuurd. Eindeloos lang, zestien weken, en heel veel kilometers. "Eén van de tweehonderd heeft het overleefd."

Waaronder dus haar opa. "Hij zei dat hij 37 kilo woog en meer dood dan levend was. Dat verklaarde hij letterlijk aan het Rode Kruis", toen de oorlog tot een einde kwam.

Hij keerde terug naar Nederland, maar had niks meer. Zijn bedrijf was weg, evenals zijn woning. "Al je bezittingen kreeg je niet meer terug. En heel veel familieleden waren ook nog eens vermoord in de oorlog."

Waar Zwaaf haar opa's verhalen kan vertellen, kon hij dat zelf niet. "Als kleindochter kwam ik er pas een aantal jaar geleden achter. En ik ben nu 56." Ze was benieuwd naar het verleden van haar voorouders en dook in de archieven. "Ik wist altijd dat er iets was, omdat hij dat nummer op zijn arm had getatoeëerd. Als ik ernaar vroeg zei hij: dat is mijn telefoonnummer. Waar jij mee zat als kind, was geen plek voor."

'Hij moest blij zijn dat hij daar had gezeten'

De directeur van het Joods Cultureel Kwartier Emile Schrijver ziet dat in ieder Joods gezin de oorlog, jaren na afloop, nog steeds prominent aanwezig was. "Deze aanwezigheid bestond ook uit totale stilte."

De familie van zijn vader zat in Nederlands-Indië ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Zijn grootouders emigreerden in 1929 vanwege de economische crisis daar naartoe.

"Ze zaten daar in Japanse interneringskampen. Na terugkomst heeft mijn vader zijn eigen oorlogservaringen in Japanse kampen niet serieus genomen, omdat Auschwitz erger was. Hij was zo getraumatiseerd als wat, maar voor dat trauma was nooit ruimte. Hij legde het altijd langs de meetlat van wat in Europa gebeurd was. Hij moest eigenlijk blij zijn dat hij daar had gezeten, dacht hij."

'Kinderen zijn echt verontwaardigd'

Zwaaf vertelt het verhaal van haar opa aan jongeren in de schoolklas. Thema's als uitsluiting en antisemitisme worden bespreekbaar gemaakt. Dat kan een uitdaging zijn, merkt ze aan levende lijve. Leerlingen kunnen zich soms nog weinig van de Holocaust voorstellen. "Maar voor leerlingen is het heel bijzonder dat er iemand voor de klas staat die Joods is, maar er niet uitziet als Anne Frank. Daar begint het al mee. Ze beseffen dat een Jood iemand is die net als jij en ik kan zijn. Ik ben trots dat ik dat dan al kan laten zien."

Daarna vertelt ze het verhaal van haar opa op een verbindende manier. "Iedereen heeft iemand waar je van houdt. Ik praat dan over de donderwolk die om mijn opa heen hing, die ik niet begreep. En dat het mij als kind bang maakte, ik er niets van snapte en zo graag wilde weten wat er met hem was."

Ze wil niet alleen het verhaal vertellen; leerlingen moeten het ook echt voelen. "Dat doe je door ze te betrekken. De Joodse en niet-Joodse leerlingen werden destijds bijvoorbeeld gescheiden van elkaar. Ik maak dan een selectie en zeg: alle kinderen met blond haar en blauwe ogen blijven zitten, de rest mag wegwezen. Dan zie je het ongeloof. Onder protest of als makke schaapjes gaan ze de klas uit. Daarna voeren we het gesprek over wat ze hebben meegemaakt. Kinderen zijn echt verontwaardigd en boos."