Christiaan Hoekstra schreef boek over geopolitiek: 'Moeten weerbaarder worden in een steeds rauwere wereld'
De wereldorde verschuift in rap tempo en dat vraagt om meer begrip voor geopolitiek. Historicus Christiaan Hoekstra probeert met zijn nieuwe boek inzicht te geven in die veranderingen, juist voor een generatie die opgroeit met snelle en gefragmenteerde informatie.
Met zijn boek Het Grote Geopolitieke Schaakspel sprak Hoekstra met twintig internationale experts over de krachtsverhoudingen in de wereld. Het idee ontstond in de klas, vertelt hij. "Bij de Russische invasie in februari 2022 kreeg ik al heel veel vragen van leerlingen. Ze vroegen: is dit het begin van de Derde Wereldoorlog? Raakt Nederland betrokken bij dit conflict? Komt er een kernoorlog? Eigenlijk wist ik daar als geschiedenisdocent niet zo goed antwoord op te geven."
Die vragen vormden de basis voor een bredere zoektocht naar duiding. "Het gaat allemaal over vroeger, maar ik wil wel de link leggen naar het heden. Toen dacht ik: ik ga geopolitieke experts vragen om naar school te komen en daarover te vertellen. Dat is uiteindelijk uitgegroeid tot een interviewreeks. In deze TikTok-maatschappij gaat informatie natuurlijk razendsnel, maar met een interviewreeks kunnen leerlingen het nog goed behappen en toch iets meekrijgen van geopolitieke ontwikkelingen."
Analyse van Voorhoeve
Door de gesprekken met experts kreeg Hoekstra zelf ook meer inzicht in hoe de wereldpolitiek werkt. "Ik heb er heel veel van opgestoken. Onder andere dat geschiedenis belangrijk is als je geopolitiek bekijkt. Veel gedragingen worden dan verklaarbaar. Als je naar de langere termijn van een land kijkt, denk je: iemand als Donald Trump past eigenlijk wel in een traditie van cowboy-presidenten. Dan zie je dat ook die presidenten op een bepaalde manier expansie-gedreven zijn. In één keer wordt het gedrag van zo’n Trump onderdeel van een langere Amerikaanse traditie."
“Als je naar de langere termijn van een land kijkt, denk je: iemand als Donald Trump past eigenlijk wel in een traditie van cowboy-presidenten.”
Een van de gesprekken die hem het meest bijbleef, was dat met oud-minister van Defensie Joris Voorhoeve. "Hij heeft een kraakheldere analyse van hoe het er nu voor staat. Hij zegt dat er een strijd gaande is tussen de open samenleving – de democratieën – en de gesloten samenleving, de autocratieën. Veel landen kijken nu: horen we bij de ene kant of bij de andere? Dat vond ik een sterke analyse."
Simultaan schaken
Volgens Hoekstra is de klassieke vergelijking met een schaakbord nog steeds relevant, maar wel veranderd. "Het ‘grote schaakbord’ was ooit de titel van een bekend boek over geopolitiek, vooral over de Koude Oorlog. Toen had je twee spelers tegenover elkaar: Rusland en Amerika. Nu is het anders. Het is meer een soort simultaan schaken geworden. Je moet op meerdere borden tegelijk pionnen verzetten en je verdiepen in de strategieën van andere spelers."
In dat complexe speelveld heeft ook Nederland volgens hem nog steeds een rol. "Nederland heeft een ‘punching above its power’. We hebben een overlegcultuur en kunnen helpen om Europese landen op één lijn te krijgen. Daarnaast hebben we een sterke vredestraditie, die teruggaat op Hugo de Groot en het volkenrecht. Juist in deze ruwe machtspolitiek kunnen we dat weer benadrukken."
Europa moet in actie komen
De huidige geopolitieke situatie stemt Hoekstra deels somber, maar hij ziet ook kansen. "Het is enerzijds een enorm rauwe wereld aan het worden. De oude wereldorde is aan het verkruimelen en iedereen neemt zijn ruimte. Amerika was altijd de democratische partner van Europa, maar er is ook iets positiefs: Europa heeft een kans om de leemte die Amerika achterlaat op te vullen. Ik denk nog steeds dat de democratische aantrekkingskracht krachtiger is dan de autocratische, maar dan moeten we wel in actie komen."
“Ik denk nog steeds dat de democratische aantrekkingskracht krachtiger is dan de autocratische, maar dan moeten we wel in actie komen.”
De zorgen van zijn leerlingen over een mogelijke wereldoorlog neemt hij serieus, maar hij probeert die ook te nuanceren. "Ik zeg dat het in niemands interesse is om een derde wereldoorlog te starten. Maar we moeten wel een mentaliteitsverandering doormaken om weerbaar te worden tegen die rauwe machtspolitiek."
Volgens Hoekstra is alleen diplomatie niet meer voldoende. "De afgelopen dertig jaar dachten we dat de wereld zich zou aanpassen aan Europa, maar daar moeten we van af. We moeten ook kracht kunnen tonen en niet alleen woorden hebben. Dus we moeten weerbaarder worden met elkaar."