Heterofatalisme: het einde van heteroseksuele relaties of de nieuwe ‘femosphere’?

Dat de online wereld van social media gedijt bij algoritmes, polarisatie en ophef, dat wisten al. Maar dat deze dynamiek zich steeds vaker zonder enige nuance of kritisch tegengeluid in de traditionele pers manifesteert, vindt Marc Herman de Groot, van de WNL-podcast Onze Eeuw, een verontrustende ontwikkeling.

De laatste maanden spotte ik een bijzondere trend in het medialandschap. Verscheidene media, van sociale media tot radio en tv, voorspelden namelijk het einde van heteroseksuele relaties. Vrouwen zouden volgens hen helemaal klaar zijn met mannen en ze niet meer nodig hebben om gelukkig te worden. Dit ging gepaard met pakkende teksten als ‘mannen zijn emotioneel onvolwassen en voegen niets aan mijn leven toe’, ‘waren we maar lesbisch’ en ‘vrouwen vinden het inmiddels gewoon gênant om een vriend te hebben’. De naam van dit fenomeen: het heterofatalisme.

Ik heb deze ontwikkeling met de nodige verbazing gevolgd. Ik kan het me immers moeilijk voorstellen dat mannen en vrouwen het zo slecht met elkaar kunnen vinden. In mijn dagelijkse leven zie ik namelijk hele andere dingen. Dit noopte mij tot het nodige onderzoek. 

Vrij Nederland besteedde als een van de eerste Nederlandse media aandacht aan het heterofatalisme. Een zes jaar oud onderzoek van het Pew Research Center werd gebruikt om dit concept te onderbouwen. Volgens het opinieblad bleek uit dit onderzoek dat vrijgezelle vrouwen minder vaak op zoek zijn naar een relatie dan hun mannelijke evenknieën. Zo zouden 38 procent van de vrouwen op zoek zijn naar een partner tegenover 61 procent van de mannen. In alle media werd dit dan ook klakkeloos overgenomen, de wetenschap had immers gesproken. 

Nu is sociaalwetenschappelijk onderzoek in de praktijk vaak genuanceerder dan dat het gepresenteerd wordt. Zo zal menig sociaal wetenschapper beamen dat de resultaten van dit onderzoek te licht zijn om de stelling ‘heteroseksuele relaties zijn op retour’ te staven. Wat mij betreft genoeg reden om dit onderzoek zelf eens op te snorren.

Daar vond ik toch wel iets bijzonders. De conclusies van Pew Research waren namelijk heel anders dan de interpretaties die in de media circuleerden. Zo zijn single mannen en vrouwen van onder de 40 jaar juist in dezelfde mate op zoek naar een relatie. Pas wanneer singles ouder dan 40 zijn, ontstaan er grote verschillen. Dat is nogal even een ander verhaal. 

Later kwam ik erachter dat de inspiratie voor het Nederlandse heterofatalisme, zoals wel vaker het geval met dit soort trends, uit Amerika was komen overwaaien. Ene Jean Garnett schreef daar acht maanden geleden in het New York Times Magazine over haar mislukte date-leven. Een interessant persoonlijk verhaal, waarbij de auteur onder andere omschrijft hoe ze uit jaloezie op straat boze kokhals geluiden maakt naar verliefde stelletjes.

Meer weten over dit onderwerp? Kijk naar het gesprek in Onze Eeuw met psychiater Esther van Fenema. De tekst gaat hieronder verder.

Na dit korte onderzoek bleef ik achter met de nodige vragen. Er was weinig wetenschappelijke onderbouwing voor het heterofatalisme en er was ook geen actuele aanleiding voor. Hoe kan het dan dat het ‘einde van heteroseksuele relaties’ zo breed in de media werd uitgemeten? Waarom is er de behoefte om een verhaal te creëren waarbij mannen en vrouwen tegen elkaar worden gepit?

Ik worstelde lang met deze vragen totdat ik een stukje van de nieuwe documentaire van Louis Theroux, ‘Inside the Manosphere’ voorbij zag komen. Daar zag ik Andrew Tate-achtige types exact dezelfde dingen zeggen als die ik eerder in de Nederlandse media hoorde: we zijn klaar met vrouwen en we doen het liever zonder ze. 

In deze documentaire bleek dat deze opstelling vooral onderdeel is van het verdienmodel van dit soort influencers. Hoe meer ophef en tegenstellingen, hoe meer potentie om viraal te gaan en hoe meer er dus aan kan worden verdiend. Fans van dit soort video’s bestaan toch vooral uit verloren, eenzame kerels die hun eenzaamheid liever aan vrouwen wijten dan een keer in de spiegel te kijken. 

Toen viel het kwartje. Het is precies deze polariserende houding die je ook terugziet bij het ‘heterofatalisme’. Mensen die normaal zo’n hekel hebben aan de manosphere, vallen hiermee ten prooi aan precies hetzelfde fenomeen. Stellen dat vrouwen helemaal klaar zijn met mannen, is misschien niet waarheidsgetrouw, maar het is wel makkelijk en het scoort online hartstikke goed. Dat daarmee wordt bijgedragen aan de polarisatie tussen man en vrouw, wordt voor het gemak even vergeten. 

De Nederlandse media hebben vaak, terecht, scherpe kritiek op ‘manosphere’-influencers, die polarisatie aanwakkeren en mannen tegen vrouwen opzetten. De mens heeft als groepsdier namelijk baat bij langdurige, stabiele connecties, en het aanwakkeren van een online stammenstrijd tussen de seksen helpt daar natuurlijk niets bij. Het is daarom schrijnend dat deze principes bij diezelfde traditionele pers de deur uitvliegen zodra het kwartje de andere kant opvalt. Van dat soort hypocrisie wordt de wereld geen fijnere plek.

In het kader van het opinieplatform Onze Eeuw schrijven Samuel Vandeputte en Marc Herman de Groot een wisselcolumn waarin ze actuele onderwerpen snedig becommentariëren.