Psychiater Esther van Fenema steunt socialmediaverbod voor jongeren: 'Ik vertrouw de big techbedrijven voor geen cent'
Psychiater Esther van Fenema pleit voor strengere regels rond sociale media. In de podcast Onze Eeuw zegt ze dat een verbod voor jonge kinderen een goede stap kan zijn om het ontwikkelende brein te beschermen. Volgens haar dragen sociale media bij aan gevoelens van leegte en eenzaamheid.
Volgens Van Fenema is de moderne samenleving niet altijd goed afgestemd op hoe het menselijk brein werkt. Daardoor kunnen mensen sneller gevoelens van leegte ervaren. "Het brein heeft continu de functie van het detecteren van gevaar. Wat natuurlijk verwarrend is in deze samenleving die zo comfortabel is."
Van Fenema beschrijft die leegte in haar boek De leegte voorbij als achtste hoofdzonde. "Het is tegelijkertijd misschien het gevolg van decennia lang zonder grenzen als individu die andere zeven hoofdzonden begaan, om het maar even zwaar te zeggen."
Die leegte hangt volgens haar samen met een samenleving die sterk gericht is geraakt op het individu. "Als wij zeggen: 'de mens heeft vrije wil en is verantwoordelijk voor de keuzes die die maakt', dan zou je het wel kunnen verdedigen als hoofdzonde. Want dan is het natuurlijk de verantwoordelijkheid die jij hebt bij elke keuze die je elke dag weer maakt. En de leegte is tegelijkertijd natuurlijk ook wel het gevoel dat mensen tegenwoordig wel ervaren."
"Door allemaal perfect, geweldig en bijzonder te moeten zijn is de ander potentieel of bijna principieel je concurrent. Nou, dat staat haaks op verbinding. Dus we leven in een tijd die wat mij betreft buitengewoon ongezond en onnatuurlijk is voor ons brein."
Afgunst
Sociale media versterken dat proces volgens de psychiater, al is het probleem volgens haar breder dan alleen dat. "De verleiding is altijd om te zeggen: 'Sociale media is de boosdoener'. Maar het is veel complexer dan dat. Het is natuurlijk hoe wij een geld gestuurde samenleving hebben georganiseerd, waarbij de ideologie financieel gedreven is."
Toch spelen platforms wel degelijk een rol in hoe mensen zichzelf met anderen vergelijken. "En sociale media zijn, natuurlijk afhankelijk van hoe kwetsbaar je daarvoor bent, potentieel wel een risico. Ik noemde al de hoofdzonde afgunst. Iedereen is leuker dan ik. Waarom heb ik dat niet? Het leidt tot nog meer individualisering als je in je eentje de hele dag op een telefoon of op een scherm zit te scrollen."
Ook de technologie achter de platforms is volgens haar belangrijk. "Met algoritmes die specifiek op jou gericht zijn en ook nog worden gevoed door het principe dat ophef, angst en dreiging heel erg onze aandacht vangen. En onze aandacht is natuurlijk heel veel geld waard."
Datingapps
Een vergelijkbare ontwikkeling ziet Van Fenema bij datingapps. Daar worden mensen volgens haar steeds meer als producten behandeld. "Wat mij opviel is ook weer de leegte die je daar aantreft. Dus je swipet door al die profielen, door al die mensenlevens heen. Het is net als dat je gaat winkelen op Bol of Zalando. Je shopt en je swipet weg wat je niet wil en je hebt wat filters wat je wel wil."
Dat staat volgens haar haaks op hoe de werkelijkheid is. "Dus dat is gewoon bijna letterlijk de mens als een product, de ander als product waar ik wel of niet zin in heb. Als psychiater zie ik dagelijks hoe het wel is. Mensenlevens, verhalen, biografieën, worstelingen, uniciteit. Ik vind dit heel lelijk."
Ook de anonimiteit van online interactie vindt ze problematisch. "Die is natuurlijk buitengewoon onnatuurlijk. En die noopt ook niet tot verantwoordelijk gedrag. Dus de consequenties van onze keuze, ons gedrag, die zijn niet meer voelbaar. Vroeger kwam je elkaar weer tegen in de kerk of op het dorpsplein. Dan moet je elkaar toch weer in de ogen kunnen kijken. En dat hebben we eigenlijk weg gemanaged op deze manier."
Verbod op sociale media?
Als het gaat om mogelijke maatregelen, staat Van Fenema positief tegenover strengere regels voor sociale media, zeker voor jongeren. "Ik vind dat een heel goed idee. Omdat ik alle big tech companies voor geen cent vertrouw dat ze het belang van het ontwikkelende kinderbrein voor ogen hebben. Die hebben belang om geld te verdienen. En ik denk dat je echt op die manier deze risico's aan banden moet leggen."
Ook buiten de podcast sprak ze zich daar recent over uit. Op LinkedIn reageerde ze enthousiast op plannen uit het regeerakkoord om jongeren beter te beschermen online. "Waar ik enthousiast van word in het regeerakkoord zijn de maatregelen om onze jongeren te beschermen. Geen sociale media tot 15 jaar en een rook- en vape-verbod tot 21 jaar. Hartstikke goed en broodnodig!"
Het nieuwe kabinet wil inderdaad een minimumleeftijd van 15 jaar voor sociale media invoeren. Volgens plannen uit het coalitieakkoord moeten jongeren zich privacyvriendelijk kunnen identificeren om toegang te krijgen tot platforms zoals Instagram of TikTok.
Daarnaast wordt gewerkt aan strengere regels voor grote platforms. Denk aan meer transparantie over algoritmes, strengere moderatie van content en maatregelen tegen verslavende en polariserende systemen.