Hoe moet het verder als regime in Iran valt? 'Begint met een referendum'

Wat moet er gebeuren voor een verandering van regime in Iran? In Goedemorgen Nederland schetsen rechtsgeleerde Afshin Ellian en hoogleraar Oorlogsstudies Frans Osinga het scenario voor een mogelijke machtswisseling. "De eerste stap is dat het regime echt moet vallen."

Stel dat het regime in Iran valt, wat dan? Ellian werkte samen met honderden Iraniërs in het buitenland, tegenstanders van het regime die zichzelf het The 7 Aban Front noemen, aan een draaiboek voor een vredige transitie. Daarin speelt ook kroonprins Reza Pahlavi, de zoon van de sjah die tot 1979 regeerde en in het buitenland verblijft, een rol in.

Het plan begint met Pahlavi als tussenpaus, tot een eerste referendum wordt gehouden. "Vier maanden kunnen Iraniërs, vanaf de dag dat het regime valt, discussiëren met elkaar. Dan, onder toezicht van de VN en de Europese Unie, wordt een referendum gehouden", zegt Ellian. Dat referendum vraagt de bevolking of ze een republiek of monarchie willen.

Na het eerste referendum, wanneer duidelijk is of Pahlavi bij het bestuur betrokken blijft, volgen verkiezingen voor een grondwetgevend parlement. "Onder meer democratie, menselijke waardigheid, mensenrechten, volledige scheiding van staat en religie en natuurlijk fysieke soevereiniteit van Iran" komen daarin aan bot.

Het plan bevat ook concrete voorstellen voor veiligheid en rechtspraak. "Je moet een muur bouwen om de toekomst, de grondwettelijke toekomst van Iran, zodat dit zich nooit meer voordoet. Net zoals de Duitsers na het naziregime deden. Dat er nooit een Erdoğan kan zijn die de grondwet kan verbouwen."

Afhankelijk van meerdere factoren

Wat de uitkomst ook wordt, Iran moet volgens Ellian een parlementaire democratie worden. "Vergeet niet: Iran is een heel ander land dan Irak, Syrië of Libië. Er is al 47 jaar een strijd voor democratie daar. Als je de beelden terugdraait naar 2009, naar de Groene Beweging: ze wilden democratie, periodieke verkiezingen. Vrouwendemonstraties in 2022 en vele andere, ook de laatste demonstraties die op verzoek van de kroonprins zijn georganiseerd."

Succes is niet vanzelfsprekend. "Dat dit gaat lukken is afhankelijk van vele factoren. Niet alleen de wens of de wil van mensen in Iran. Maar het is afhankelijk van Trump en het Witte Huis. Het kan een groot probleem zijn, het kan ook een zegen zijn. Dat weten we niet. Zij hebben het bestudeerd. Marco Rubio is een goede vriend van de prins. Ook Witkoff heeft al met de prins gesproken vorige week. Ze zijn op de hoogte."

Als het regime valt moet volgens Ellian ook het reguliere leger zich aansluiten bij de bevolking. "Je hebt twee structuren in Iran. De Revolutionaire Garde, vergelijkbaar met de SS. Dat is iets ideologisch. Niet groot overigens, maar wel gewelddadig. En er is een regulier leger van Iran. Dat is heel groot, maar ze hebben geen munitie, niks. Want alle zware wapens van Iran zijn in handen van de Garde. Dus het leger moet zich ook aansluiten bij de bevolking. Er zijn al heel veel pogingen gedaan om met verschillende militairen te praten."

Hoe groot is de kans dat dit scenario daadwerkelijk slaagt? Yoeri Albrecht, directeur van De Balie, is voorzichtig: "Ik denk dat die kans helaas vrij klein is dat het allemaal op z’n pootjes terechtkomt. Er zijn te veel hordes die nog genomen moeten worden. Maar ik denk dat je er zeker op moet inzetten. Iran heeft decennia gezorgd voor destabilisatie van die hele regio. Tot en met het bewapenen van het regime van Poetin aan toe. Dus als dit zou kunnen, moet je er alles op inzetten. Zoiets moet je doen met hulp van de Verenigde Naties en de Unie."

Europese verantwoordelijkheid

Als het regime valt, moet Europa volgens hem verantwoordelijkheid nemen voor een democratische transitie. Ellian is kritischer over de Europese houding: "Zij kunnen nul rol spelen als ze nu niet gaan helpen, als ze nu niet met de prins praten. Wie dat nu wel doet? Zelensky. Hij heeft al met de prins gesproken en gaat ook inlichtingenhulp bieden aan dissidenten, in en buiten Iran. En hij is zelfs bereid nog meer te doen."

Albrecht merkt op: "De Oekraïners hebben een strategisch inzicht." Ellian: "Europeanen niet. Dat is mijn probleem. Het pijnpunt is dat de Nederlandse regering mooie woorden gebruikt over de Europese Unie: menselijke waardigheid, mensenrechten, vrouwenrechten. Maar als het erop aankomt iets te doen, risico’s nemen, dan geven ze niet thuis."

Frans Osinga nuanceert dat beeld. "Ik denk dat hier de Europese Unie wordt onderschat als we kijken naar wat Europeanen doen voor de Oekraïners. Dus als we het hebben over strategisch vermogen van de Europese Unie, dan zijn er hele belangrijke stappen gezet."

Volgens Osinga is het nu vooral afwachten. "Ik denk dat het heel belangrijk is dat Europese leiders uiteindelijk steun gaan betuigen aan de Iraanse bevolking mocht inderdaad het regime vallen. Tegelijkertijd zal de Europese Unie ook kijken naar: leidt dit niet teveel af van de oorlog in Oekraïne? Een oorlog die voor ons belangrijker is dan datgene dat er in Iran momenteel gebeurt."