Volgens Bas Erlings heeft premier worden iets dierlijks: 'Verkiezingen zijn een soort apenrots'

Het is de allereerste week van Rob Jetten als minister-president. Bas Erlings is voormalig campagnestrateeg van Mark Rutte en volgt de debatten over de regeringsverklaring op de voet. Erlings: "Dit is de eerste grote test voor Rob Jetten. Premier worden is een heel erg raar proces en heeft iets dierlijks", vertelt hij bij Sven op 1 op Radio 1.

"Eerst ben je tijdens de verkiezingscampagne elkaar op het hoofd aan het slaan in een soort apenrotsgevecht. Je wordt aan alle kanten getest en de sterkste blijft overeind en mag zichzelf de baas noemen." Na dit gevecht is het tijd voor de formatie en moet de rest zich inhouden. Nu het kabinet er zit, is het weer alle remmen los. "Hij is de baas, dus nu gaat de rest hem testen of hij het echt wel aankan."

Dit aapachtige ritueel gebeurde tot op zekere hoogte ook bij Dick Schoof. "Schoof had alleen nooit een apenrotsgevecht gewonnen. Hij kreeg het cadeau, dus mensen accepteerden niet zomaar dat hij de baas was", vertelt Erlings, wiens bureau destijds Dick Schoof voorzag van perstraining. Hierbij verwijst hij ook naar de "slappe hap"-uitspraak van Geert Wilders tijdens het eerste debat van de voormalig premier. "Schoof had het hartstikke moeilijk."

Nu premier Jetten aan het roer staat, moet ook hij zich opnieuw opstellen als de baas. "Allereerst moet hij laten zien dat hij nog steeds de sterkste, ontastbare aap is en overeind staat. Onbewust zal hij dat proberen uit te stralen."

Het debat

Voorbereiding op de komende debatten is van cruciaal belang. Erlings: "Hij zal van tevoren moeten weten waar hij met dit debat wil eindigen." Dat Jetten de minister-president is van een minderheidskabinet, speelt volgens de campagnestrateeg ook een grote rol. "Hij moet gaan meebewegen met de Kamer. Welke partijen willen hem tegemoetkomen? Zijn ze aan het samenspannen tegen hem om dingen voor elkaar te krijgen? In de voorbereiding zal hij heel erg met al die scenario's bezig zijn geweest om te kijken of hij meer naar links of naar rechts zal leunen."

"Ook denk ik dat hij veel heeft geoefend op interrupties. Dat moet natuurlijk altijd lijken alsof je het spontaan doet, maar dat is vaak een kwestie van rollenspellen." Hij gaat verder: "De meest spontane grappen zijn vaak het hardst geoefend." Dan moet je een grap wel goed kunnen brengen of "de grap goed kunnen onthouden die je team je aanlevert."

Beluister deze aflevering ook terug als podcast.

In tegenstelling tot zijn voorganger heeft Jetten veel ervaring met debatten en als politicus an sich. Ook is hij zowel fractievoorzitter als minister in vak K geweest. Volgens Erlings maakt dat een groot verschil. "Hij heeft in die rol kunnen groeien en is er klaar voor. Dat is waarom hij de verkiezingen überhaupt kon winnen. Hij is een compleet ander persoon dan tien jaar geleden. Hij is uitgehard, niet meer onzeker, kent zijn grenzen en is in staat om met aanvallen om te gaan. Hij heeft gewoon zijn tienduizend uur gemaakt en is een echte professional geworden."

Het zijn echter de fouten waar je het meest van leert. Is het dan ook belangrijk dat je als politicus weleens flink onderuit bent gegaan? "Dat denk ik wel. Zo leer je waar de grenzen liggen. Als je ze overleeft, is het heel goed als je een keer op je bek bent gegaan." Dit bleek volgens Erlings ook uit de verkiezingscampagne: "Hij kent zijn grenzen precies en weet goed wanneer hij terug moet slaan."

Onrust bij de achterban

"Zijn toespraak had veel weg van een congrestoespraak, maar wel eentje die zo breed was dat de nodige mensen zich erin konden vinden", stelt Erlings. Dat creëert een dilemma, want als gezicht van D66 hoor je wel die standpunten uit te dragen. "Het is heel moeilijk om als premier kleur op de wangen te houden. Rutte kreeg ook vaak dit verwijt, dat er te weinig VVD in de akkoorden zat. Als premier ben je vooral bezig alles bij elkaar te houden." De stelregel is dan ook dat de premier in de onderhandelingen het meeste moet inleveren.

Uit de eerste peilingen van EenVandaag blijkt dat de achterbannen van D66 en het CDA wat minder tevreden zijn met het regeerakkoord. Vooral omdat de gemiddelde Nederlander veel van de financiële lasten zal dragen. In de kringen van D66 en het CDA heerst dan ook onvrede over het VVD-kleurige akkoord. Gaat dat nog een rol spelen bij het verdedigen van het coalitieakkoord en het sluiten van deals?

"Jazeker", zegt Erlings. "Peilingen en dit soort onrust in achterbannen spelen een grote rol." Wel denkt de campagnestrateeg dat we de huidige peilingen met een korrel zout moeten nemen. "Maurice de Hond had heel andere cijfers. Dat getuigt er vaak van dat mensen het momenteel even niet zo goed weten." Volgens Erlings kun je beter een vrolijk kabinet hebben. "Electoraal haal je er als oppositie niet veel uit door chagrijnig te blijven schieten op een vrolijk kabinet."

'Het alternatief is veel naarder'

Premier Jetten heeft duidelijk gemaakt dat dit kabinet grote problemen wil aanpakken. Volgens Erlings gaat dat echter best lastig worden. "Het zou alleen niet lastig mogen zijn. De kiezer heeft het midden nog één kans gegeven om problemen aan te pakken. Als dit niet lukt, en dat zien we in de landen om ons heen ook, dan rukken de populisten keihard op. Dat zien we ook in de Nederlandse peilingen. Ze moeten dit echt voor elkaar krijgen, want het alternatief is veel naarder."