Ongemakkelijke gesprekken tussen Jetten en Willem-Alexander? Premier noemde koningshuis 'poppenkast'
De kersverse premier Rob Jetten staat vandaag op de bordesfoto naast koning Willem-Alexander, maar was in het verleden geen groot voorstander van de monarchie. "Je wordt geboren in zo'n familie en dan moet je je hele leven een poppenkast spelen", zei hij in 2020. Wordt het wekelijkse overleg tussen Jetten en de koning straks een ongemakkelijk tafereel?
Dat Jetten bedenkingen heeft bij het koningshuis, is geen nieuws. Tijdens een radiodebat in 2019 werd hem gevraagd of hij republikeins of koningsgezind is. De premier antwoordde dat hij persoonlijk liever een president zou willen. Tegelijkertijd benadrukte hij dat Nederland "best een goed koningshuis heeft", vooral vergeleken met andere landen.
Hoewel Jetten persoonlijk republikeins lijkt, kiest D66 als partij een meer gematigde koers. De partij wil de politieke taken van de koning beperken en benadrukt dat de monarchie niet actief moet ingrijpen in het politieke proces, maar een meer ceremoniële functie moet behouden.
De vraag is of Jetten zijn kritiek, nu hij premier is, ook zal uitspreken tegenover de koning. Koningshuisverslaggever van De Telegraaf Eveline Bijlsma denkt dat Willem-Alexander dat goed aankan. "Ik denk niet dat het voor de leden van het koninklijk huis nieuw is dat deze kritiek er is", zegt ze in Goedemorgen Nederland op NPO 1.
'Ze zijn professioneel genoeg'
"Bijvoorbeeld over die poppenkast is vaker gezegd. Zij weten dat er politieke partijen zijn die er zo over denken. Maar ik denk dat ze allebei professioneel genoeg zijn om daar op hun maandagsgesprekken niet iedere keer opnieuw over te discussiëren", zegt Bijlsma over de samenwerking tussen Jetten en Willem-Alexander, die elkaar elke maandag zullen ontmoeten. "Ze moeten zich er gewoon toe verhouden."
Want de koning blijft ook met Jetten als premier wel zitten. "Er is kritiek op het koninklijk huis, maar er is op dit moment helemaal geen partij die de constitutionele monarchie zou willen afschaffen", legt Bijlsma uit. Bovendien is de rol van de koning al vrijwel volledig ceremonieel, zoals Jetten wil. "Tot 2012 mocht het staatshoofd een formateur aanwijzen, dat is nu niet meer zo. Die kritiek is er, maar ik denk niet dat het Jetten wordt nagedragen."
"Ik denk dat de koning professioneel genoeg is om het naast zich neer te leggen. Je moet het gewoon laten", reageert oud-staatssecretaris en voormalig voorzitter van de Eerste Kamer Ankie Broekers-Knol (VVD). "Als je op die manier gaat opereren met wie dan ook, 'je hebt ooit eens gezegd dat...', dan werkt het niet meer."
Tegelijkertijd nuanceert Broekers-Knol het beeld dat de rol van de koning puur ceremonieel is. "Als de koning de eed niet afneemt, zijn ze geen minister of staatssecretaris. Ik vind het belangrijk. Het is niet alleen zo dat hij er maar een beetje staat. Zo is het niet. De koning heeft wel degelijk een rol én is het hoofd van onze regering. Vergis je niet."
“Als je een premier hebt die er iets kritischer naar kijkt en beter kan adviseren, maak je misschien minder fouten en wordt het koningshuis wellicht populairder.”
Wat er precies wordt besproken tussen premier Jetten en de koning, blijft geheim. "Het is een één-op-één gesprek. Er worden wel dingen voorbereid, zowel aan de kant van het koningshuis als aan de kant van Algemene Zaken, maar het is echt één-op-één", zegt voormalig topambtenaar Mark Frequin.
Politiek verslaggever van WNL Mats Akkerman denkt dat Jettens kritische houding het koningshuis juist kan helpen. "We hebben de afgelopen jaren gezien dat er af en toe fouten zijn gemaakt door het koningshuis, bijvoorbeeld de reizen in coronatijd", zegt Akkerman. "Als je dan een premier hebt die er iets kritischer naar kijkt en beter kan adviseren, maak je misschien minder fouten en wordt het koningshuis wellicht populairder."
Spannende ontmoeting?
Broekers-Knol kan zich voorstellen dat het voor nieuwe bewindspersonen spannend is om de koning te ontmoeten. "Ik vond het bijzonder dat ik staatssecretaris werd en die eed kon afleggen, maar als voorzitter van de Eerste Kamer had ik iedere zoveel maanden een gesprek met de koning. Voor anderen is het misschien wel spannend. Je kijkt hem echt aan in zijn ogen."