Nederland draait grotendeels op software van Amerikaanse bigtechbedrijven: 'Wat als Trump Microsoft onder druk zet?'

Ambtenaren mailen via Microsoft, journalisten slaan belangrijke gegevens op in de Cloud van Google en medici slaan persoonlijke gegevens op in het patiëntendossier van Epic. De Nederlandse samenleving draait grotendeels op software van Amerikaanse bigtechbedrijven. Daar kraaide eerst geen haan naar, maar sinds de tweede termijn van Donald Trump wordt de roep om onafhankelijkheid steeds harder. De podcast van Stand van Nederland: Wereld op Scherp duikt deze week in digitale soevereiniteit.

''Van het onderwijs tot de zorg. Van de overheid tot de journalistiek. Allerlei sectoren draaien op diensten van de big tech. Digitalisering heeft echt impact op de kernprocessen in onze samenleving'', vertelt Mariëtte van Huijstee van het Rathenau Instituut. Ze doet onderzoek naar digitale afhankelijkheid.

Luister nu naar de podcast van Stand van Nederland: Wereld op Scherp:

''Waarom dit een probleem is? De Amerikaanse overheid kan bijvoorbeeld toegang eisen tot systemen en data. Daarnaast word je kwetsbaar voor aanvallen. Als je op één systeem draait en het valt uit, dan valt een deel van de samenleving uit.''

Van Huijstee noemt de hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof in Den Haag als voorbeeld. ''Zijn Microsoft-mailaccount is geblokkeerd. Hij had geen toegang meer tot zijn mail, vermoedelijk door de sancties die de Amerikaanse overheid het Internationaal Strafhof had opgelegd. Dit maakt direct duidelijk dat er geopolitieke druk kan worden uitgeoefend.''

'Amerika geen betrouwbare partner meer'

Amerikaanse afhankelijkheid werd tot voor kort niet echt als een probleem gezien, weet de onderzoekster. Dat veranderde met de tweede termijn van Trump. ''Hij heeft laten zien dat hij het onmogelijke kan doen. Amerika is een minder betrouwbare partner geworden. We dachten dat de internationale rechtspraak of afspraken ons wel beschermden, maar het is onzeker geworden.''

Big tech krijgt steeds meer regie in handen. ''We moeten bijvoorbeeld overstappen naar een nieuwe versie van Microsoft. Je kunt denken: niet erg. Maar het gaat erom dat we niet zelf hebben gekozen.''

'Je hebt geen garanties meer'

Van Huijstee ziet dat er meer aandacht is voor het afbouwen van de digitale afhankelijkheid. Ook in politiek Den Haag. ''De Tweede Kamer communiceert via Microsoft. Hele ministeries draaien op Amerikaanse techbedrijven. Of de Amerikanen kunnen meekijken? We kunnen het in ieder geval niet uitsluiten! Microsoft kan natuurlijk zeggen dat ze er niet aan meedoen, maar Trump kan Microsoft onder druk zetten. Je hebt geen garanties, want we hebben er zelf geen controle over.''

Is het überhaupt haalbaar om Amerikaanse systemen grotendeels de deur uit te doen? ''Die vraag krijg ik altijd. We moeten er eerst in geloven! Als we nu al zeggen dat het onhaalbaar is, gaat het niet lukken. Niet alles hoeft Nederlands te zijn. Het kan ook betekenen: we hebben ergens een extra server draaien voor het geval er iets misgaat. We moeten in debat. Wat zijn nou essentiële bedrijven waar we echt controle over willen hebben.''

Gemak dient de mens. Overstappen naar een nieuw systeem levert toch alleen maar gedoe op? ''We zijn allemaal erg gewend. Dat wordt als argument gebruikt. Maar Microsoft 365 ziet er echt anders uit. Ik moet opnieuw zoeken naar knopjes, opnieuw navigeren. Dat accepteren we gewoon. Dat is hetzelfde als overstappen naar een ander besturingssysteem of softwarepakket.''

Samen doen

Van Huijstee stelt dat we alternatieven moeten aanjagen, bijvoorbeeld via aanbestedingen. ''Zeg als Mediapark eens: we willen met z'n allen één sharingdienst voor video's, die moet aan bepaalde privacy-eisen voldoen en data moet in Europa worden opgeslagen. Je hebt slagkracht als je zoiets collectief doet. Dan is het interessant voor marktpartijen om te denken: daar ga ik iets voor ontwikkelen.''

De onderzoeker weet dat alternatieven vaak nog klein zijn. ''En soms een beetje houtje-touwtje. Daarom zeggen we vaak: laat maar. Maar je moet het samen doen.''