Het slavernijverleden is niet zwart-wit
In discussies over het slavernijverleden kijken we te vaak alleen naar de rol van het westen, betoogt columnist Ruud Koopmans. De geschiedenis leert ons namelijk dat slavernij een eeuwenoud en wijdverbreid fenomeen is.
Laatst was ik op Madagaskar om vogels te kijken, een liefhebberij die ik iedereen aan kan raden, maar dit terzijde. Onderweg naar de schuilplaats van de geschubde grondscharrelaar kwamen we langs het stadje Moramanga. "Waar zwarte slaven goedkoop zijn" betekent dat, vertelde mijn lokale gids. De politieke correctheid heeft in Madagaskar klaarblijkelijk nog niet toegeslagen. Het maakte mij nieuwsgierig naar het slavernijverleden van het eiland, dat tot 1960 een Franse kolonie was.
Slavernij was er tot het einde van de negentiende eeuw wijdverbreid. Rond 1830 was een derde van de eilandbewoners en de helft van de bevolking van de hoofdstad slaaf. Madagaskar was zowel exporteur als importeur van slaven. Afrikaanse slaven werden vooral uit Mozambique ingevoerd, terwijl Malagassische slaven verkocht werden om te werken op de plantages van Mauritius en Réunion en in de Nederlandse Kaapkolonie.
Pas in 1896 werd de slavernij op het eiland definitief afgeschaft. Dat jaartal is interessant, want het is precies het jaar waarin Madagaskar een Franse kolonie werd. De hele slavernijgeschiedenis van Madagaskar speelde zich namelijk af in de tijd dat het eiland een onafhankelijk koninkrijk was, gedomineerd door de Merinastam van de centrale hooglanden.
De Merinas breidden hun macht in de loop van de achttiende en negentiende eeuw uit over het eiland. Onderworpen stammen werden daarbij massaal tot slaaf gemaakt. Om verdere expansie en de import van wapens te financieren werd een deel van deze menselijke oorlogsbuit voor de export verkocht. De meeste slaven bleven echter op Madagaskar als bedienden van rijke Merinafamilies, als arbeiders in de rijstvelden en als dragers op de handelsroutes die de hoofdstad met de kust verbonden. Nadat de Merina het grootste deel van het eiland onder hun controle hadden gebracht, droogde de aanvoer van binnenlandse slaven op en gingen de Merina over tot de import van slaven van het Afrikaanse vasteland.
De tijdlijn van de afschaffing van de slavernij op het eiland is instructief. Onder druk van de Britse campagne tegen de slavenhandel werd in 1820 een verdrag gesloten dat de uitvoer van slaven verbood. De invoer van Afrikaanse slaven ging ondertussen nog tientallen jaren door. Pas in 1865 kwam ook daaraan een einde door een tweede verdrag met de Britten. Verdere Britse druk leidde drie jaar daarna tot de bevrijding van alle Afrikaanse slaven in Madagaskar. De grote groep autochtone Malagassische slaven was daarmee nog steeds niet vrij. Zij moesten wachten tot de Fransen in 1896 het Merina-koninkrijk innamen en als een van hun eerste ambtshandelingen de slavernij volledig afschaften.
Madagaskar is hierin verre van uniek. Slavernij was in veel prekoloniale samenlevingen wijdverbreid. De economie van het Noord-Nigeriaanse Sokoto-kalifaat draaide op miljoenen plantageslaven, buitgemaakt op andere Afrikaanse volkeren. In Ghana was het Ashanti-koninkrijk de spil in slavernij en slavenhandel. Bijna de helft van de bevolking van het koninkrijk bestond uit slaven, en net als de Merina verkochten ze een deel van de op andere stammen buitgemaakte slaven aan westerse machten, daaronder de in de kuststad Elmina gevestigde Nederlanders.
In gebieden die niet onder directe westerse heerschappij kwamen, duurde de slavernij niet korter maar juist langer voort. Onder Britse druk legde het Ottomaanse Rijk de slavenhandel in de loop van de tweede helft van de negentiende eeuw aan banden, maar een formele afschaffing van de slavernij vond pas onder de Turkse Republiek plaats. In Marokko duurde de slavernij tot diep in de twintigste eeuw voort omdat het geen Franse kolonie, maar een protectoraat was waar de Franse wetgeving geen directe werking had. In Ethiopië, het Shangri-La van de rastafari’s en hun westerse aanhang, bestond de slavernij tot 1942. Verschillende Arabische landen waren de hekkensluiters. Oman, dat eeuwenlang de slavenhandel aan de Afrikaanse oostkust domineerde, volgde bijvoorbeeld pas in 1970.
Het is weer Sinterklaastijd, dus als de slavernijdiscussie oplaait en een zekere activist van Ashanti-afkomst daarbij het hoogste woord voert, weet dan dat er aan de geschiedenis van de slavernij zeer weinig zwart-wit en een heleboel grijs is.