OVSE biedt nog diplomatieke route naar Rusland: 'Doelstelling was vrede en stabiliteit in Europa'

De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) is door de oorlog in Oekraïne zwaar beschadigd. Toch bestaat het overlegorgaan, waarin zowel Europese landen als Rusland vertegenwoordigd zijn, nog altijd. Voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen benadrukt dat er dus nog een platform bestaat om met de Russen in gesprek te gaan. Defensie-expert Sabine Mengelberg plaatst daar wel een kanttekening bij. "De OVSE is het grootste slachtoffer van de oorlog in Oekraïne."

Reden voor de uitspraak van Von der Leyen zijn de huidige onderhandelingen die sinds dinsdag in Abu Dhabi plaatsvinden. Terwijl de aanvallen over en weer onverstoord doorgaan, zitten Oekraïne, Rusland en de Verenigde Staten voor het eerst sinds februari weer met elkaar aan tafel. De schoonzoon van de Amerikaanse president Donald Trump, Jared Kushner, is een van de Amerikaanse gezanten die aan de gesprekken deelnemen.

Europa speelt al jarenlang een bijrol in de onderhandelingen. De Oekraïense president Volodymyr Zelensky, zelf niet aanwezig bij de besprekingen, noemde de onderhandelingen positief en is "blij" met de ontwikkelingen. Hij vindt wel dat Europa meer betrokken moet worden bij het diplomatieke proces. Volgens hem moet Europa deze maand nog een eigen vertegenwoordiger voor de vredesgesprekken aanstellen.

Positieve veranderingen

Mengelberg ziet al positieve veranderingen plaatsvinden. Die zitten volgens haar vooral in de samenstelling van de gesprekken. "Het is nog steeds Rusland en Oekraïne en de VS als bemiddelaar, maar de Europese Unie, Europese staten en representanten van de NAVO zijn ook aanwezig. Ze zitten in een kamertje ernaast en ze komen niet aan tafel, maar ze zijn er inmiddels wel. Dat is belangrijk, omdat Europa aan tafel moet zitten. Dat was tot nu toe niet het geval."

Volgens Mengelberg begint Amerika de noodzaak van Europese betrokkenheid steeds meer in te zien. "Dat ze toch moeten samenwerken en Europa nodig hebben."

Wat is de rol van de OVSE?

Dat samenwerken kan in principe dus al via de OVSE. De organisatie werd begin jaren negentig in haar huidige vorm opgezet en moest het fundament vormen van een nieuwe Europese veiligheidsarchitectuur. "Daaronder vielen zowel de NAVO als de Europese Unie, maar ook alle voormalige Warschaupact-landen", vertelt Mengelberg in Goedemorgen Nederland.

Het Warschaupact (1955-1991) was een militair bondgenootschap van de Sovjet-Unie en zeven Oost-Europese satellietstaten. Het werd tijdens de Koude Oorlog opgericht als rechtstreekse tegenhanger van de NAVO.

Onder de dominantie van Moskou moest het pact ervoor zorgen dat het communistische blok militair verenigd bleef en de Sovjet-invloed in Europa werd gehandhaafd. Het bondgenootschap bestond naast de Sovjet-Unie uit Bulgarije, de DDR (Oost-Duitsland), Hongarije, Polen, Roemenië, Tsjechoslowakije en Albanië. Dat laatste land trok zich in 1968 officieel terug.

Er bestaat dus nog altijd een overkoepelend overlegorgaan waarvan zowel Europese landen als Rusland deel uitmaken. Binnen de OVSE werkten deze landen wereldwijd allemaal samen, legt de defensie-expert uit. Alleen wordt er weinig meer mee gedaan. "De doelstelling was vrede en stabiliteit in Europa. Met de oorlog in Oekraïne is de OVSE wel kapotgeschoten. Maar het bestaat nog wel."

Dat de organisatie momenteel niet wordt gebruikt voor vredesbesprekingen, komt met name door de structuur waarop de OVSE is gebouwd. Alle 57 lidstaten moeten met een besluit instemmen, waardoor Rusland of pro-Russische landen belangrijke besluiten kunnen blokkeren. Bovendien heeft de organisatie geen middelen om Rusland tot afspraken te dwingen. De Verenigde Staten hebben daarom de leiding genomen in de gesprekken in Abu Dhabi.

'Grootste slachtoffer van oorlog in Oekraïne'

De OVSE opnieuw 'in het leven roepen' is dus minder eenvoudig dan het lijkt. "De OVSE is het grootste slachtoffer van de oorlog in Oekraïne", aldus Mengelberg.

De OVSE zou mogelijk wel een rol kunnen spelen zodra er een staakt-het-vuren of vredesakkoord ligt, bijvoorbeeld bij het controleren van veiligheidsafspraken en het monitoren van de naleving daarvan.