Koester altijd een gezond wantrouwen jegens de overheid

Ondanks goede bedoelingen leidt overheidsbeleid regelmatig tot meer problemen dan oplossingen. Een gebroken belofte aan de ‘pechgeneratie’ illustreert waarom burgers op hun hoede moeten zijn, betoogt columnist Samuel Vandeputte. 

Het CBS berekende eerder deze maand dat ruim een miljoen oud-studenten samen 28 miljard euro aan studieschuld hebben. In perspectief: dat is meer dan de jaarlijkse defensiebegroting. Vijf jaar geleden was de rente op studieschuld, die is gekoppeld aan het aflossingspercentage op de staatsschuld, nog 0 procent. Nu loopt die op tot ruim drie procent. 

Dit druist in tegen het regeerakkoord. Voor deze gebroken belofte moest D66-minister Rianne Letchert zich deze week in de Tweede Kamer verantwoorden. Een deel van de oppositie wijst erop dat de financiële last voor jongeren aan het begin van hun carrière zwaarder wordt. Dat is pijnlijk voor de zogenaamde ‘pechgeneratie’, die al tussen 2015 en 2023 een basisbeurs misliepen. 

Wat minder wordt genoemd, is de eigen verantwoordelijkheid van deze pechstudenten. Velen van hen namen vanuit jeugdige naïviteit aan dat de impact van hun studieschuld minimaal zou blijven. Door de nadruk op ‘gunstige leenvoorwaarden’ en jarenlange lage rentepercentages ontstond de foutieve aanname dat de studierente blijvend rond het vriespunt zou schommelen. 

De ontnuchterende realiteit die daarop volgde, leidde tot verontwaardigde reacties van studieschuldige (oud-)studenten. Dat ze zich zorgen maken is begrijpelijk. Niet zelden gaat het om gigantische bedragen: 145 duizend oud-studenten leenden meer dan 50 duizend euro. 

Hun toorn zou primair op henzelf moeten zijn gericht. Het eigen, haast ongebreidelde, vertrouwen in de overheid is de hoofdoorzaak voor hun gebroken illusies. Zolang dit gebrek aan zelfreflectie voortduurt, wordt de ernst van de geschapen afhankelijkheidsrelatie met de overheid over het hoofd gezien.  

Het gevolg hiervan is dat jongeren steeds vaker bij de minste tegenslag naar de overheid kijken voor hulp. Een sociale huurwoning, bakfiets en ambtenarenbaantje lijkt het hoogst nastreefbare ideaal voor veel hoogopgeleide studieschuldjongeren. 

Vroeger, ‘toen alles beter was’, stond de eigen verantwoordelijkheid centraal. Met hard werken en sparen kwam je een heel eind. In gemeenschappelijke verbanden – familie, vrienden, buren, kerken, verenigingen – zetten burgers gezamenlijk de schouders onder hun problemen. En ja, in uiterste gevallen vormde de staat een ultiem vangnet. 

Het systeem van overheidsfinanciering voor studenten is een goed voorbeeld van hoe de zelfredzaamheid van burgers op z’n kop is gezet. In plaats van naar de overheid te kijken voor steun wanneer alle andere hulpkanalen zijn uitgeprobeerd, vormt staatshulp het beginpunt. Alleen als overheidsfinanciering niet toereikend is, wordt eraan gedacht een studentenbaantje te nemen. 

Sceptici die niet geloven in de zelfredzaamheid van de samenleving, kunnen naar Vlaanderen kijken. Daar krijgen alleen studenten uit arme gezinnen een beurs en wordt het inschrijfgeld laag gehouden. Verder moeten studenten het zelf maar rooien met steun van hun familie. En dat werkt prima.  

Het is te hopen dat pechstudenten iets opsteken van het dure leergeld dat ze de komende decennia aflossen. Het is gezond om altijd een licht wantrouwen jegens de overheid te koesteren. Of, zoals Ronald Reagan het formuleerde, “The nine most terrifying words in the English language are: ‘I’m from the Government, and I’m here to help.’”

Samuel Vandeputte is een van de initiatiefnemers van het opinieplatform Onze Eeuw.