Passagier redde neerstortende Boeing nadat copiloot gezagvoerder neerstak: 'Ik trok aan de stuurknuppel'

Een vlucht van de Emiraten naar Israël veranderde woensdagmorgen in een nachtmerrie, nadat de copiloot de gezagvoerder neerstak en het vliegtuig in een steile duikvlucht terechtkwam. Door heldhaftig ingrijpen van een passagier en twee extra piloten, die toevalligerwijs aan boord waren, landde het toestel veilig in Saudi-Arabië. Veiligheidsexpert Glenn Schoen is verbaasd over de goede afloop. "Ze doken vijf kilometer naar beneden, een extreme duikvlucht."

Flydubai vlucht 1073, een Boeing 737 MAX 8 die woensdagochtend van Dubai naar Tel Aviv moest vliegen, maakte boven Saudi-Arabië een plotse duikvlucht, nadat de copiloot met een voorwerp op de piloot instak. De copiloot wilde het toestel waarschijnlijk moedwillig laten crashen. Er ontstond een bloedig gevecht in de cockpit; het toestel dook in luttele seconden meer dan 15.000 voet naar beneden.

De paniek aan boord was groot. Een passagier, Yaniv Hayun, wist in de consternatie de copiloot te overmeesteren en het toestel uit de duikvlucht te trekken. Vervolgens namen twee reservepiloten, die in burgerkleding aan boord waren, de controle over, waarna ze een noodlanding in Tabuk maakten, in het noordwesten van Saudi-Arabië.

Dat deden ze overigens zonder dat ze het staartroer konden gebruiken; die brak waarschijnlijk door de g-krachten af tijdens het herstellen uit de duikvlucht. Eenmaal op de grond werd de piloot, de Indiase Smit Machchhar, zwaargewond naar het ziekenhuis vervoerd. Inmiddels is hij stabiel.

De piloot van Flydubai vlucht 1073, de Indiase Smit Machchhar.

De gewonde copiloot ging eveneens naar het ziekenhuis en werd tegelijkertijd gearresteerd. De 174 passagiers werden vervolgens urenlang ondervraagd, waarna er een vervangingstoestel kwam om ze alsnog naar Israël te brengen. In Tel Aviv kregen ze een heldenonthaal.

'Ik trok aan de stuurknuppel'

Premier Benjamin Netanyahu sprak daar met Yaniv Hayun. Hayun vertelde dat hij de cockpit kon binnengaan nadat de zwaargewonde piloot de cockpitdeur op een of andere manier wist te openen. "De neergestoken piloot stond tegen de deur aan, dus het was moeilijk om die te openen." Op dat moment raakte de piloot volgens hem buiten bewustzijn, of hij was dat al. In ieder geval wist Hayun met een ander persoon binnen te komen.

Daar zag hij dat de copiloot bezig was om het instrumentenpaneel te vernielen, zei hij tegen Netanyahu. Hayun greep de copiloot, trok hem weg van de besturing, hield hem in een houdgreep en sleurde hem de cockpit uit.

Yaniv Hayun doet zijn verhaal:

Op dat moment zat het toestel al in een flinke duikvlucht. "Ik schreeuwde naar twee andere Israëliërs, die de copiloot op de grond vastpinden." Vervolgens snelde hij terug de cockpit in. "Ik trok aan de stuurknuppel en het vliegtuig kwam meer uit de steile duik. Vervolgens vertelde een van de twee off-duty piloten dat ze het zouden overnemen."

'Dook vijf kilometer'

Veiligheidsexpert Glenn Schoen weet niet precies welk voorwerp de copiloot precies gebruikte. "De copiloot heeft de piloot in ieder geval aangevallen met een soort van mes, we weten nog niet welk type of hoe groot", vertelt hij in Goedemorgen Nederland op NPO 1. "De gezagvoerder kon dus, hoewel gewond, terugvechten en heeft de deur opengemaakt zodat anderen konden helpen. Toen zijn snel een aantal mensen, met Hayun in de lead, naar binnen gegaan. Ze hebben de copiloot, die het toestel wilde laten neerstorten, beetgepakt."

"De Boeing dook in twintig tot dertig seconden bijna vijf kilometer naar beneden, een extreme duikvlucht. Het hele roergedeelte is eraf gevlogen. Gelukkig zaten er twee piloten in burger in het toestel die het snel hebben kunnen overnemen. Zij hebben het vliegtuig veilig aan de grond gezet."

Terrorisme of zelfmoordpoging?

"De grote vraag is: is dit terrorisme, was er een politiek motief en was dit van tevoren gepland, of was dit echt een eenling die op zelfmoord uit was? We hebben beide incidenten in het verleden meegemaakt, dus het kan allebei zijn. Dat zal onderzoek moeten uitwijzen."

Het flink beschadigde staartstuk van vlucht 1073, na de landing in Tabuk, Saudi-Arabië.

Israël noemt het voorval al wel een terreurdaad. Schoen wil die conclusie nog niet trekken. "Het is nog niet duidelijk of zij hardere aanwijzingen of meer informatie hebben. Wij weten nog niet of die copiloot dingen heeft gezegd terwijl hij daar vastgezet in het toestel zat. Hij wordt nu ondervraagd door de Saudische autoriteiten. Zo'n onderzoek vergt natuurlijk enige tijd. Hij moet eerst opgelapt worden."

Dat het onderzoek even kan duren, komt onder meer door de verschillende landen die betrokken zijn bij het voorval. "Je hebt te maken met Israël, met de Verenigde Arabische Emiraten, Saudi-Arabië, en waarschijnlijk met het land waar de copiloot vandaan komt, Oman. Het is een combinatie van dingen die uitgezocht moeten worden."

De passagiers van vlucht 1073 krijgen een warm onthaal na aankomst in Tel Aviv.

Hoe de copiloot een mes in de cockpit wist te krijgen, weet Schoen bijvoorbeeld niet. "We weten niet wat het is, of er een handlanger was en of het vooraf is geplaatst. Ook weet je niet hoe goed de controle is geweest. En we weten niet hoe het wapen eruitziet. Het lijkt er niet op dat hij een enorm mes mee heeft gebracht, dan was de gezagvoerder gelijk dood geweest. Het lijkt op een kleiner iets. Alsnog zijn het afschuwelijke beelden", doelt hij op de bebloede piloot die na de landing zwaargewond in het gangpad ligt.

Voorval wordt politiek gebruikt

Volgens oud-diplomaat Ron Keller zorgt dit voorval voor mogelijk hernieuwde spanningen in de regio. "Het hangt af van het onderzoek. Zelfs als het een terroristische aanslag is, dan is het nog maar de vraag of je daarvoor een ander land, Oman, verantwoordelijk moet houden. Alles moet nog uitgezocht worden, ik zou niet direct een verband met het huidige conflict tussen bijvoorbeeld Israëliërs en Palestijnen trekken." Onder de Omaanse bevolking is de solidariteit met Palestina zeer groot.

Maar, vervolgt Keller, "het is een explosieve situatie en dit kan wel zomaar een extra duwtje geven in verdere escalatie. Maar het is te vroeg om daar een oordeel over te vellen".

Schoen vermoedt dat het incident uitleggen als een terreurdaad ook kan helpen om er "een politieke slag mee te slaan", in aanloop naar de verkiezingen over drie weken in Israël. "Het is triest om te zien, maar dit soort incidenten worden dan gebruikt om punten mee te scoren. Het wordt verder opgeblazen."

Meer gevaar bij expatpiloten?

De veiligheidsexpert blikt terug op de ramp met het Germanwings-toestel in Frankrijk in 2015, waar de copiloot zelfmoord pleegde door de Airbus in de Franse Alpen te laten vliegen. Hij had de piloot buitengesloten toen hij even naar het toilet was. De captain van die vlucht kwam, ondanks dat hij de toegangscode invulde, niet meer binnen, omdat iemand in de cockpit met een druk op de knop de toegang kan weigeren. Sindsdien moeten altijd twee mensen in de cockpit zijn.

Toch kan dat een situatie zoals in het Flydubai-toestel niet voorkomen. Volgens Schoen moet daarom meer naar de screening van met name expatpiloten worden gekeken, om bijvoorbeeld radicalisering te voorkomen. "In Nederland is de screening erg goed. Je hebt Europees niveau en globaal niveau, dat zijn vaste regels die door de internationale luchtvaart zijn vastgesteld. Wij zitten bij de top, omdat onze screening gelaagd is. Er wordt gekeken naar stressbestendigheid, je basisgezondheid, je vliegvaardigheid, maar ook op verschillende vlakken en manieren je geestelijke gesteldheid."

Met expatpiloten, waar Flydubai veelvuldig gebruik van maakt, is het lastiger om iemand volledig te doorgronden. Schoen: "Dan komt een piloot uit Oman, werkt vanuit Dubai en vliegt op Israël, terwijl hij zijn training in Duitsland heeft volbracht en zijn brevet in Amerika heeft gekregen. Hoe goed kan iedereen dan nog gevolgd worden in dit soort systemen? Dat is een uitdaging."