Cellentekort gevangenissen loopt verder op: 'We zijn hier nog jaren mee bezig'

Het Nederlandse gevangeniswezen kampt met een ernstig tekort aan cellen. 2648 veroordeelden wachten op een plek, terwijl duizenden gedetineerden eerder zijn vrijgelaten om ruimte te maken. Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid Claudia van Bruggen zet daarom onder meer in op enkelbanden en extra capaciteit, maar verwacht dat het probleem nog jaren aanhoudt.

De gevangenissen zitten overvol en ook het personeelstekort blijft een probleem. Inmiddels staan er ongeveer 600 vacatures open. Daarnaast zijn 3149 gedetineerden eerder vrijgelaten om ruimte te maken voor nieuwe gevangenen. De Tweede Kamer bespreekt vandaag het actieplan van Van Bruggen voor het gevangeniswezen.

Ze noemt de situatie "code gitzwart". "We zien dat er gewoon niet voldoende plekken in de gevangenis zijn. En het resultaat is dat mensen een gevangenisstraf opgelegd krijgen en dat ze dus heel lang moeten wachten totdat die uiteindelijk uitgevoerd wordt."

Volgens de staatssecretaris is nieuwbouw noodzakelijk, maar is dat geen snelle oplossing. Er worden onder meer gevangenissen gebouwd in Almere en Vlissingen. Het kabinet wil daarnaast de capaciteit uitbreiden en bestaande capaciteit beter benutten. "Ik kan niet alleen maar gaan bijbouwen, want dat duurt jaren en jaren. Dat moet ook. Dat doen we in Almere en Vlissingen. Maar we moeten veel breder kijken."

Enkelband als noodmaatregel

Een van de maatregelen die Van Bruggen nu inzet, is het eerder laten uitstromen van gedetineerden in de laatste fase van hun straf. Dat kan bijvoorbeeld met een enkelband of via een beperkt beveiligde afdeling. Het gaat volgens de staatssecretaris alleen om mensen bij wie het risico voldoende laag wordt ingeschat.

Bij de selectie wordt volgens haar niet alleen gekeken naar het soort delict. "We kijken naar de risico's die er nog zijn." Ook iemand die een relatief licht delict heeft gepleegd, kan volgens haar tot de laatste dag van de detentie een risico vormen. Andersom kan iemand in de laatste fase van zijn straf wel verantwoord met een enkelband buiten de gevangenis verblijven. DJI kijkt daarbij gedurende de detentie naar het gedrag van een gedetineerde.

Van Bruggen benadrukt dat de enkelband uit haar actieplan iets anders is dan het voorstel dat in de Tweede Kamer ligt om elektronische detentie als hoofdstraf mogelijk te maken. In dat laatste geval zou een rechter een enkelband kunnen opleggen in plaats van een gevangenisstraf. De staatssecretaris zegt dat de Kamer daarover gaat. "Als dat tot de mogelijkheden gaat behoren, dan ga ik dat ook verwerken in hoe wij werken. En zolang dat niet zo is, zal ik het moeten doen met de mogelijkheden die ik heb."

'Verkeerd signaal'

Politiek verslaggever Tom Staal heeft begrip voor het gebruik van een enkelband wanneer een rechter die oplegt en het doel is om terugkeer in de maatschappij te begeleiden. Maar hij vindt het problematisch als een opgelegde gevangenisstraf vanwege het cellentekort wordt ingekort.

"Wat is die uitspraak van die rechter nog waard? Als je een straf krijgt en je gaat het verlichten, en we zetten in op mensen met lichte vergrijpen of waar meer problemen zijn om terug te keren in de maatschappij om die kans op recidive te verkleinen, daar ben ik helemaal voor", zegt Staal.

"Een straf als enkelband die door een rechter wordt uitgesproken, daar ben ik helemaal voor. Maar mensen hun straf af gaan zwakken nu, omdat er plek nodig is, is absoluut een verkeerd signaal. Ook naar die rechter die die straf uitspreekt."

Volgens Van Bruggen is het juist belangrijk dat veroordeelden hun straf daadwerkelijk uitzitten. "Het is toch onbestaanbaar dat er gewoon duizenden mensen die eigenlijk gewoon veroordeeld zijn, nu niet vastzitten."

De staatssecretaris wijst daarbij ook op slachtoffers en nabestaanden. Wie door een rechter een straf krijgt opgelegd, moet volgens haar merken dat die straf daadwerkelijk wordt uitgevoerd. "Mensen moeten echt ervaren op het moment dat je iets doet wat niet mag, gewoon een misdrijf pleegt, dat er meteen ook, als de rechter daar een straf voor oplegt, dat er lik-op-stukbeleid is."

'We zijn hier nog jaren mee bezig'

Een snelle oplossing verwacht Van Bruggen niet. Naast het uitbreiden van de capaciteit moet de komende jaren ook veel worden gerenoveerd. Daardoor vallen tijdelijk opnieuw cellen weg. Het kabinet heeft daarom een breed pakket aan maatregelen aangekondigd, waaronder uitbreiding van capaciteit, een ander gebruik van detentiecapaciteit en eerdere re-integratie.

"Mijn boerenverstand zegt: we zijn hier nog jaren mee bezig, want er gaat ongelooflijk veel gerenoveerd worden in het gevangeniswezen. Dus er gaat ook nog capaciteit gewoon uit de sterkte, zoals dat heet."

Van Bruggen zegt daarom alle mogelijke middelen nodig te hebben. "Zowel de enkelband in de eindfase als extra capaciteit, als de detentieboot. Ik kan ze allemaal opnoemen, maar we moeten gewoon creatief zijn in de oplossingen."

Een belangrijk risico is volgens haar dat opgelegde straffen uiteindelijk verjaren voordat ze kunnen worden uitgevoerd. "Het kan natuurlijk niet zo zijn dat een rechter een straf uitspreekt en vervolgens doen we er dan niks mee. Dat gebeurt nu. Dat is echt een ondermijning van de rechtsstaat." De Tweede Kamer bespreekt vandaag het actieplan voor het gevangeniswezen.