Psycholoog wil af van maatwerk en bureaucratie: 'Hebben een machine opgetuigd met allemaal beleidsmakers en toezichthouders'
Nederland dreigt vast te lopen door een opeenstapeling van regels, uitzonderingen en administratieve verplichtingen. Dat stelt Kees Kraaijeveld, initiatiefnemer van De Grote Vereenvoudiging, in Stand van Nederland op NPO Radio 1. Volgens hem is het niet genoeg om af en toe een regel te schrappen: de overheid moet structureel werk maken van vereenvoudiging. "We moeten niet alleen maar nieuw beleid blijven maken, maar het ontregelen ook echt institutionaliseren."
De roep om minder regeldruk klinkt al jaren, maar volgens Kraaijeveld wordt het probleem nog altijd niet bij de wortel aangepakt. De psycholoog, filosoof en directeur van De Argumentenfabriek ziet hoe steeds meer beleid, uitzonderingen en maatwerkregelingen ervoor zorgen dat Nederland minder wendbaar wordt.
"Nee, want je maakt de complexiteit veel groter", zegt hij over de gedachte dat maatwerk altijd de beste oplossing is. "Die complexiteit is natuurlijk vervelend voor ondernemers, voor de klanten van de notaris, maar ook voor de overheid zelf."
Volgens Kraaijeveld maakt die complexiteit het steeds lastiger om grote hervormingen door te voeren. "Als je iets wilt veranderen in dit land, bijvoorbeeld ons toch wel wat achterhaalde belastingstelsel, dan moet je wel van hele goede huizen komen, omdat die complexiteit zo groot is."
Stapeling van regels
De initiatiefnemer van De Grote Vereenvoudiging ziet een verband tussen de groeiende regeldruk en de grote dossiers waar Nederland mee worstelt. "We hebben legio crises, zoals de stikstofcrisis, de wooncrisis en de landbouwcrisis. Dat is niet helemaal voor niks. In onze analyse komt dat ook voor een deel door die enorme stapeling van beleid, regels, wetjes en richtlijnen."
Volgens hem is het probleem dat er voortdurend nieuwe regels bijkomen, terwijl oude regels nauwelijks verdwijnen. "Doordat je dat niet onderhoudt, dus dat je alleen maar dingen erop bouwt en er nooit iets vanaf haalt, krijg je op een gegeven moment een situatie waarin niemand meer door de bomen het bos kan zien."
“Als je aan één touwtje trekt, stort het hele bouwwerk in elkaar. En dat durft dus niemand.”
Dat maakt volgens Kraaijeveld ook veranderingen moeilijk. "Als je aan één touwtje trekt, stort het hele bouwwerk in elkaar. En dat durft dus niemand."
'Enorme regelmachine'
Hoewel er volgens Kraaijeveld politiek gezien meer aandacht is voor het verminderen van regeldruk, kijkt de overheid nog te veel naar symptomen in plaats van oorzaken. "Ik vind dat we nog te veel naar de symptomen kijken. Het is toch te weinig dat we echt op institutioneel niveau kijken: hoe komt dit nou?"
Hij wijst op wat hij een "enorme regelmachine" noemt. "We hebben die machine opgetuigd met allemaal beleidsmakers, regelaars en toezichthouders. Die zijn alleen maar bezig met goede dingen natuurlijk. Ze zijn bezig met onze veiligheid en met het beschermen van wat we belangrijk vinden."
Daar zit volgens hem niet het probleem. "Alleen wat ontbreekt, is de tegenovergestelde institutionalisering: het ontregelen." Kraaijeveld vergelijkt het met een tuin die jarenlang niet wordt bijgehouden. "Het is net alsof je een tuin volzet met onkruid en je laat het allemaal maar groeien en je snoeit nooit. Dat is wat er aan de hand is. Wij willen heel graag dat snoeien ook wordt geïnstitutionaliseerd."
Zorg en onderwijs verstikken
De gevolgen van de bureaucratie zijn volgens Kraaijeveld niet alleen zichtbaar voor ondernemers, maar ook in de publieke sector. "We hebben het nu heel erg over de ondernemende kant van Nederland, maar je hebt ook binnen de overheid, in de publieke dienstverlening, in de zorg en in het onderwijs mensen die verstikken."
Vooral in de zorg ziet hij de gevolgen dagelijks terug. "Ik weet dat voor veel zorgprofessionals, waar we al een tekort aan hebben, de bureaucratie een reden is om uit het vak te stappen. Voor leerkrachten geldt hetzelfde."
“Ik weet dat voor veel zorgprofessionals, waar we al een tekort aan hebben, de bureaucratie een reden is om uit het vak te stappen. Voor leerkrachten geldt hetzelfde.”
Volgens Kraaijeveld wordt bovendien onderschat hoeveel geld administratieve verplichtingen kosten. "Je denkt: wat maakt het nou uit? Ik laat die verpleegkundigen gewoon een half uurtje administratie doen per dag. Maar dan moet je je wel realiseren dat we meer dan 150.000 verpleegkundigen hebben. Als je die allemaal een half uur per dag iets laat invullen, in plaats van dat ze aan het werk zijn, dan heb je het over honderden miljoenen euro's die je uitgeeft aan papierwerk."
Hij noemt het opvallend dat er voortdurend wordt gesproken over personeelstekorten en geldgebrek, terwijl professionals een groot deel van hun tijd kwijt zijn aan administratie. "We vinden het de normaalste zaak van de wereld dat die mensen 30, 40 of 50 procent van hun kostbare tijd besteden aan administratieve taken, waarvan misschien een deel nuttig is. Maar als je dat goed tegen het licht houdt, kan daar echt zo de helft vanaf."
Minder regels, meer vertrouwen
Met De Grote Vereenvoudiging pleit Kraaijeveld daarom voor een meerjarig programma om regelgeving, belastingen en publieke dienstverlening eenvoudiger te maken. "Dat zijn inderdaad zware woorden, maar we denken echt dat dat nodig is om de boel weer helemaal opnieuw, goed, eenvoudiger en begrijpelijker in te richten."
Volgens hem staat daarbij meer op het spel dan alleen efficiëntie. Ingewikkelde systemen ondermijnen ook het vertrouwen van burgers in de overheid. "Je moet kunnen snappen waarom iets zo is. Dat willen mensen ook heel graag. Zodra je dat niet meer kunt begrijpen, denk je: 'The system is rigged.' Dan zal er weleens iets niet kloppen. Dat gevoel snap ik heel goed dat mensen dat hebben. En daar moeten we vanaf. We moeten het dus echt anders, beter en simpeler gaan inrichten."