'Afrikaanse toestanden' verwacht door overvol stroomnet: 'Wij gaan het betalen'
De stekker erin en klaar ben je. Decennia lang leek er geen grens aan het stroomgebruik in Nederland, maar nu we flink moeten bouwen, verduurzamen én datacentra energie slurpen, kan ons huidige netwerk het niet meer aan. De provincies Utrecht, Gelderland en Flevoland hebben inmiddels een stroomstop opgevoerd. Uitbreiding van het stroomnet kost honderden miljarden. Hoe lossen we dit op?
"We gaan hier heel veel last van krijgen. Ik hoor van binnenuit dat we in de komende jaren al stroomuitval krijgen. Black-outs. Afrikaanse toestanden! Dit is bizar in Nederland. Dit is puur falen", briest Jan Rotmans, hoogleraar op het gebied van energietransitie en duurzaamheid, in de nieuwe aflevering van de YouTube-serie Bottomline van Omroep WNL.
Waar netcongestie jarenlang vooral een probleem was voor grote bedrijven, komt de impact nu steeds dichter bij huis. Elektrische auto's, warmtepompen, laadpalen en zonnepanelen vragen steeds meer van een netwerk dat voor een andere tijd is gebouwd.
"Ik kan me voorstellen dat het beangstigend klinkt, want dit is de eerste keer dat netcongestie de huiskamer binnenkomt", zegt Jinny Moe Soe Let van Netbeheer Nederland. "Tot voor kort konden huishoudens, mkb'ers en laadpalen eigenlijk klakkeloos doorgaan. Dat is niet toekomstbestendig."
Volgens haar moeten er daardoor steeds vaker keuzes worden gemaakt over wie voorrang krijgt op het net. "Misschien staat er wel een ziekenhuis op de wachtlijst. We moeten een andere afweging maken."
'Te weinig geïnvesteerd'
Volgens staatssecretaris Klimaat en Groene Groei Jo-Annes de Bat is jarenlang te weinig geïnvesteerd in het elektriciteitsnet. "Je mocht niet vooruitbouwen. Je mocht pas investeren als er een vraag was. Achteraf gezien had je het net veel meer moeten verzwaren."
Meer weten? Kijk hier naar de nieuwste aflevering van Bottomline.
Ook werd verwacht dat een deel van de energietransitie via waterstof, groen gas en warmtenetten zou verlopen. Die ontwikkelingen gingen veel langzamer dan voorzien, waardoor de vraag naar elektriciteit sneller groeide dan het netwerk aankon.
Datacentra slurpen energie
Terwijl de rek eruit is, verbruiken datacentra van Meta en Microsoft in Nederland evenveel stroom als ongeveer 200.000 huishoudens. Dit zorgt voor heel wat discussie. "Er is wel stroom voor datacenters, maar voor huurwoningen of koopwoningen ontbreekt het dan", zegt een Albert Gieling van woningbouwcorporatie de Woonschakel. "Dat roept weerstand op bij de bevolking."
Rotmans is nog scherper. "Die datacenters zijn foeilelijk, energieslurpers en leveren economisch bijna niets op. Dat is echt een schande." Volgens de staatssecretaris zouden nieuwe datacentra inmiddels net als andere grote gebruikers op een wachtlijst terechtkomen. Projecten die al eerder toestemming kregen, behouden die aansluiting echter vaak wel.
De oplossing ligt deels in het uitbreiden van het netwerk, maar dat kost veel geld. "Wij hebben de taak om veel sneller het net uit te breiden. Dat gaat over meer dan 200 miljard euro tot 2040", zegt Netbeheer Nederland. Die kosten komen uiteindelijk terecht bij huishoudens en bedrijven. "Wij als Nederlandse maatschappij gaan dat ook moeten betalen." Volgens de laatste prognoses kunnen de netkosten voor huishoudens oplopen tot gemiddeld zo'n 1.200 euro per jaar in 2040.
Meer dan alleen dikkere kabels
Volgens Rotmans is uitbreiding van het netwerk noodzakelijk, maar niet voldoende. "Wat zij willen is de kabels onder de grond dikker maken. Dat klinkt logisch, maar dan hou je het oude systeem in stand."
Volgens hem moet Nederland toewerken naar een energiesysteem waarin huizen, batterijen en elektrische auto's lokaal energie met elkaar kunnen uitwisselen. "Als één knooppunt uitvalt, nemen anderen het over. Dan krijg je een veel robuuster systeem."
Een ding is zeker: een wondermiddel bestaat niet. Miljardeninvesteringen zijn vereist.