Irandeskundige Damon Golriz over akkoord tussen Iran en VS: 'Het regime is er goed uitgekomen'

De Verenigde Staten en Iran hebben deze week een voorlopig akkoord gesloten dat de basis moet leggen voor een definitieve vredesdeal. Hoewel de onderhandelingen over de uitwerking van het akkoord vrijdag op het laatste moment werden afgeblazen, ziet Iran-deskundige Damon Golriz het akkoord vooral als een teken dat Teheran sterker uit het conflict is gekomen. "Strategisch gezien is deze oorlog tegenover Iran eigenlijk in het nadeel geweest van zowel Israël als Amerika."

Het deze week ondertekende memorandum van overeenstemming bevat veertien punten en geldt voor een periode van zestig dagen. In die periode moeten de Verenigde Staten en Iran onderhandelen over een definitieve overeenkomst. Vrijdag werd echter bekend dat geplande vervolggesprekken in Zwitserland niet doorgaan. Volgens het Witte Huis zijn de technische besprekingen nog niet voldoende voorbereid.

Volgens geopolitiek analist Damon Golriz moet het huidige akkoord vooral worden gezien als een politieke intentieverklaring. "Het is niet echt een vredesakkoord in die zin. Het geeft een raamwerk, een soort voorbereiding. Met andere woorden: het geeft een soort thermometer van de politieke wil van Teheran en Washington om te kijken of een groter vredesakkoord mogelijk is na twee, drie maanden. En het is wel heel belangrijk, want bijna iedereen is het ermee eens dat Trump op de knieën is gegaan."

'Iran komt sterker uit deze oorlog'

Volgens Golriz heeft het conflict niet opgeleverd wat Washington en Jeruzalem voor ogen hadden. "Strategisch gezien is deze oorlog tegenover Iran eigenlijk in het nadeel geweest van zowel Israël als Amerika. Iran komt sterker uit deze oorlog, omdat Iran niet alleen nu voldoende materieel en knowhow heeft om een zogenaamd massavernietigingswapen, een nucleair wapen, te maken, maar ook een massadestructiewapen heeft: de Straat van Hormuz."

Golriz wijst erop dat Iran met die straat een belangrijke troef in handen houdt. "Iran kan die iedere keer weer afsluiten en daarmee de wereldeconomie kan gijzelen. Dat is gewoon een heel belangrijk wapen. Daardoor kun je zeggen dat Trump met dit veertienpuntenplan toch wel heeft toegegeven aan heel veel onderwerpen die Iran belangrijk vond. Aan het feit dat regime change niet meer op tafel ligt, aan het feit dat Iran zijn eigen macht mag projecteren, zelfs tot de Middellandse Zee met Hezbollah."

Een van de belangrijkste discussiepunten blijft het Iraanse nucleaire programma. In het akkoord staat dat Iran geen kernwapens mag ontwikkelen of aanschaffen. Ook moet in de komende zestig dagen verder worden gesproken over het verrijkte uranium waarover Iran beschikt. Toch ziet Golriz weinig van de oorspronkelijke oorlogsdoelen terug in het akkoord. "Voorlopig staat alleen op papier dat dat niet mag. En dat is waar. Ik denk ook dat Iran dat nog niet zal wensen, maar feitelijk is dat nog niet zo. Wat wel het doel van de oorlog was, was om het verrijkte uranium, dat als brandstof wordt ingezet, uit Iran te krijgen."

"Dat is niet gelukt. Het andere voorname doel was het aantal ballistische raketten terugbrengen tot nul, want die zouden ook zwaar vijandelijk zijn voor de Verenigde Staten. Beide missies zijn dus mislukt."

'Het regime heeft de oorlog gewonnen'

Golriz wijst erop dat veel Iraniërs hadden gehoopt dat het conflict zou leiden tot politieke veranderingen in eigen land. Die verwachting is volgens hem niet uitgekomen. "In januari zijn tienduizenden Iraniërs, vooral jonge mensen onder de dertig, omgelegd door het regime. Dit is een bloeddorstig regime. En nu is het een partner voor Trump om een deal mee te sluiten en zo meteen met J.D. Vance in Zwitserland aan tafel te gaan zitten om over details te 6praten. Dit laat ook een beetje zien wat de staat van die situatie is."

Op de vraag wie er uiteindelijk als winnaar uit de strijd komt, is Golriz duidelijk. "Het regime is er goed uitgekomen. Het heeft de oorlog overwonnen en de onderhandelingen gewonnen. Alleen moet het nog de vrede winnen. En de vrede kun je alleen winnen als je dat met de regio doet. Niet alleen met Amerika, maar voornamelijk met de Iraanse bevolking."

Arabische landen zoeken toenadering tot Iran

Volgens Golriz heeft de oorlog ook gevolgen voor de machtsverhoudingen in de regio. Arabische landen zouden minder vertrouwen hebben gekregen in de Amerikaanse veiligheidsparaplu. "De Verenigde Staten hebben met deze oorlog eigenlijk aan Arabische landen bewezen dat Amerika niet bereid is en niet de mogelijkheid heeft om hun veiligheid te waarborgen."

Hij verwacht daarom dat landen in de regio meer rechtstreeks contact zullen zoeken met Teheran. "De Arabische landen, en dan moet je verder denken dan alleen de Perzische Golfstaten, bijvoorbeeld Jordanië, dat ook is aangevallen. Sterker nog, Cyprus is ook aangevallen. Daarom is er een Nederlands schip naartoe gestuurd. Zij gaan ongetwijfeld de komende maanden, bijvoorbeeld over het opruimen van mijnen in de Straat van Hormuz, met Iran in gesprek om hun eigen veiligheid los van Amerika te kunnen waarborgen."

Dat de Straat van Hormuz opnieuw open is voor de internationale scheepvaart, geldt als een van de belangrijkste onderdelen van het akkoord. Volgens Iran varen inmiddels weer schepen door de cruciale vaarroute, waar vóór de oorlog ongeveer een vijfde van alle olie ter wereld doorheen ging.

'Geen alternatief voor een deal'

Ondanks de spanningen denkt Golriz dat een definitieve overeenkomst uiteindelijk onvermijdelijk is. "Dit lijkt een beetje op een Griekse tragedie, waarbij precies het tegenovergestelde gebeurt van wat je bedoelde. Dat is de absurditeit van de werkelijkheid. Met andere woorden: wat de VS wilde, en Israël ook, was een onvoorwaardelijke capitulatie van Iran. 'Unconditional surrender', zei Trump, met hoofdletters. Wat je nu ziet, is dat de VS Israël onder druk zet om de eigen nationale veiligheid afhankelijk te stellen van een deal tussen de VS en Iran."

Ook stevige taal uit Teheran verandert daar volgens hem weinig aan. Vrijdag waarschuwde de Iraanse hoofdonderhandelaar Mohammad Bagher Qalibaf dat Iran "niet zal aarzelen om de vijand een verpletterende slag toe te brengen" als de overeenkomst wordt geschonden.

Golriz ziet dat vooral als onderhandelingstaal. "Dit is politiek, maar dan wel in Midden-Oosterse termen. Dat kunnen we in Nederland misschien minder goed plaatsen. Dit zegt eigenlijk dat de VS meer druk moet zetten op Israël. Iran zet dat in om op die manier tijdens onderhandelingen als hefboom meer deals te kunnen sluiten."

Uiteindelijk verwacht hij dat beide partijen elkaar nodig hebben. "Ik denk dat er geen ander alternatief is. Tien jaar geleden was het afschrikkingseffect van een oorlog met Iran genoeg om zowel Washington als de wereld, de regio en Iran aan tafel te krijgen. Nu heeft een oorlog met Iran veel minder van dat afschrikkingseffect. Iran heeft ook betere economische vooruitzichten nodig. Er is geen ander alternatief dan een deal. Dus ik denk dat die er op een gegeven moment wel gaat komen."