Deelvervoer beïnvloedt verkeersveiligheid en gebruiksgedrag: 'Eigen bezit is altijd waardevoller dan andermans bezit'
De opkomst van deelmobiliteit, zoals deelfietsen, deelscooters en deelauto’s, heeft grote invloed op hoe mensen zich in het verkeer gedragen én op de inrichting van de openbare ruimte. "Eigen bezit is altijd waardevoller dan andermans bezit."
Deelvervoer speelt volgens Marc Teutelink inmiddels een belangrijke rol in het Nederlandse mobiliteitssysteem. Daarbij is in veel gemeenten het zogenoemde STOMP-principe leidend. "Stappen, trappen, openbaar vervoer, mobiliteitsservices — zoals deelfietsen — en pas daarna de personenauto. Deelfietsen en deelscooters zijn dus een belangrijk onderdeel van de totale mobiliteitsketen. In studentensteden zoals Enschede zie je dat het gebruik daarvan behoorlijk hoog is."
Tegelijkertijd kampen veel steden met uitdagingen rondom de staat van deelvoertuigen en het gedrag van gebruikers. In sommige gevallen leidt dat tot rommelige straatbeelden of beschadigde voertuigen. Volgens Teutelink wordt dat in Enschede tegengegaan met deelmobiliteitshubs. "Dat zijn vaste plekken waar fietsen geplaatst moeten worden. Buiten die zones kan dat wel, maar dan loopt de betaling door. Daardoor liggen er bij ons vrijwel geen fietsen of scooters meer in de sloot en worden ze minder vaak beschadigd. Om de 500 meter hebben we zo’n hub."
IKEA-kast
Volgens gedragswetenschapper Dirkje van der Ven heeft de manier waarop mensen omgaan met deelvoertuigen te maken met psychologische mechanismen rondom eigenaarschap. Mensen gedragen zich anders wanneer iets van henzelf is dan wanneer het gedeeld wordt.
"Je eigen bezit voelt altijd waardevoller dan dat van iemand anders. Dat geldt ook voor dingen waar je zelf aan hebt bijgedragen. Ik noem dat ook wel het Ikea-effect: als je samen een kast van Ikea in elkaar hebt gezet, voelt jouw Billy-boekenkast mooier dan die van de buren. We zijn bang om eigen spullen kwijt te raken; dat noemen we verliesaversie. Maar bij andermans bezit betalen we alleen voor het gebruik, waardoor we er vaak minder voorzichtig mee omgaan. Dat heeft ook effect op de verkeersveiligheid."
Volgens Teutelink kan dat gedrag deels worden beïnvloed door het systeem eromheen, bijvoorbeeld door gebruikers achteraf verantwoordelijk te houden voor schade of verkeerd gebruik. "Bij zo’n fiets moet je vaak een foto maken van waar je hem neerzet. Als een fiets vervolgens beschadigd blijkt en bekend is wie hem als laatste heeft gebruikt, kun je diegene daarop aanspreken."