Nederlandse verkeersboetes 'disproportioneel' hoog, vindt gedragspsycholoog: 'En mensen worden kwaad op de staat'

De hoogte van Nederlandse verkeersboetes staat volgens gedragspsycholoog Tom De Bruyne vaak niet in verhouding tot de overtreding. Volgens hem leiden hoge boetes bovendien tot een ongewenst effect: burgers die zich tegen de overheid keren. "Ze steken een middelvinger uit en zeggen: kom jongens, dit is totaal overdreven."

Verkeersboetes in Nederland behoren over het algemeen tot de hoogste van Europa en liggen vaak hoger dan in omringende landen zoals België en Duitsland. Vooral boetes voor snelheidsovertredingen, telefoongebruik achter het stuur en door rood rijden zijn relatief fors.

De Bruyne vindt die hoogte disproportioneel. "Ik zag toevallig gisteren een filmpje op Dumpert van een man die was aangehouden door de politie. Hij had met zijn bestelbusje te hard gereden en had meteen 400 of 500 euro boete en was zijn rijbewijs kwijt. Die man was in alle staten. Puur formeel zou je kunnen zeggen: eigen schuld, dikke bult. Tegelijkertijd heb je één iemand die totaal overstuur is", zegt hij in Stand van Nederland op NPO Radio 1.

"Hij had even dom gedaan, was geflitst en was meteen zijn rijbewijs kwijt en daarmee de mogelijkheid om zijn werk te doen. Het probleem is dat hoge boetes disproportioneel zijn ten opzichte van het gedrag dat ze moeten disciplineren, met als gevolg dat er een zogenaamd tweede orde-effect ontstaat: mensen worden kwaad op de staat, kwaad op de politiek en kwaad op politici. Ze steken een middelvinger uit en zeggen: kom jongens, dit is totaal overdreven."

De gedragspsycholoog is niet tegen boetes. "Maar uit onderzoek blijkt dat de pakkans veel belangrijker is voor gedragsverandering dan de hoogte van de boete. En hoe hoger de boete wordt, hoe kwader mensen worden omdat ze vinden dat het niet fair is."

'Te lage boete heeft geen effect'

"Tegelijkertijd: als je de boete te laag maakt, heeft het ook geen effect", reageert wethouder Mobiliteit in Enschede Marc Teutelink. "Op het moment dat je 10 kilometer te hard rijdt en je krijgt 30 euro boete, dan zeg je: 'Tja, 30 euro... dure foto'. Maar als je 300 euro moet betalen, denk je wel twee keer na."

Ook volgens gedragswetenschapper Dirkje van der Ven speelt de hoogte van de boete wel degelijk een rol. "Er is een heel mooi voorbeeld van een kinderdagverblijf waar ze boetes hebben uitgedeeld aan ouders die te laat kwamen bij het ophalen van de kinderen. Daar zag je dat naarmate die boete werd ingevoerd, mensen vaker te laat kwamen bij het ophalen van hun kind, omdat het transactioneel werd. Opeens koop je heel goedkoop extra uurtjes voor je kind bij, doordat er een goedkope boete is. Er is een sweetspot in hoe groot een boete zou moeten zijn."

De Bruyne is het daar niet mee eens. "Omdat het van een totaal andere orde is. Ik kwam vijf flitscamera’s tegen op weg hier naartoe. De kans dat ik één keer door even niet op te letten een grote boete aan mijn broek heb... Zelfs al is het 30 euro of 100 euro, ik ben pisnijdig, omdat ik het gevoel heb dat de staat zich steeds meer op allerlei manieren probeert mijn gedrag te sturen. De vraag is: is de hoogte van de boete nog proportioneel ten opzichte van het gedrag?"

Luister Stand van Nederland nu terug als podcast. De tekst gaat hieronder verder.

Volgens Teutelink moeten boetes geen melkkoe voor de overheid zijn. "Op het moment dat je op één route op een paar honderd meter vijf flitscamera’s hebt, dan gaat het zijn doel voorbij. Je moet identificeren waar het speelt: waar zijn de meeste onveilige situaties en waar vallen de meeste verkeersongevallen. Daar een camera plaatsen vind ik geen enkel probleem. Maar zes op dezelfde route, dat is disproportioneel." De Bruyne knikt instemmend: "Dan signaleer je: ons doel is gewoon belastinggeld binnenhalen."

Ook positieve feedback nodig

"Maar ik hoor je net ook zeggen dat die meneer zijn rijbewijs kwijt is geraakt", komt Van der Ven terug op het voorbeeld van De Bruyne. "Die raak je niet zomaar kwijt, dan heb je echt veel te hard gereden. Ik kan me niet voorstellen dat dat een ongelukje was. Dan denk ik dat de boete best proportioneel kan zijn. Ik ben het met je eens dat die niet zo hoog hoeft te zijn als we zien dat het effect ook bij een lagere boete blijft bestaan. Daarmee zouden we moeten experimenteren."

Volgens haar is het wel belangrijk dat niet alleen ongewenst gedrag wordt bestraft, maar ook goed gedrag wordt gestimuleerd. Dat kan bijvoorbeeld met een bord dat je snelheid in het groen laat zien als je je aan de limiet houdt, gevolgd door een smiley. "Je hebt ook de snelheidsmeterspaarpot. Die gebruiken ook heel veel gemeenten, waarmee je spaart voor wijkinitiatieven."

"Het idee van die maatregelen is dat je feedback krijgt op gedrag", zegt ze. "Dat is ook de functie van handhaving: je krijgt negatieve feedback doordat je een boete op de mat krijgt, of positieve feedback op gedrag dat je wél wilt zien. Dat is wat mensen nodig hebben om gedrag aan te leren: zowel de positieve als de negatieve route, maar het moet inderdaad wel proportioneel zijn."