Veiligheidsexpert ziet drie ontwikkelingen op terrorismegebied: 'Meer individuen en statelijke actoren'

Vijftien jaar na de dood van Osama bin Laden is terrorisme nog altijd een grote factor in de wereld. Volgens veiligheidsexpert Glenn Schoen zijn er drie duidelijke ontwikkelingen die het dreigingsbeeld ingrijpend hebben veranderd.

Het is dit weekend precies vijftien jaar geleden dat al-Qaida-leider Osama bin Laden werd gedood door Amerikaanse special forces. Hoewel zijn dood een historisch keerpunt betekende in de strijd tegen terrorisme, bleef de dreiging ook in de jaren daarna onverminderd aanwezig.

Volgens Glenn Schoen zijn er sindsdien grofweg drie belangrijke ontwikkelingen te onderscheiden. De eerste is de opkomst van terreurorganisatie IS, die vooral in het Westen voor een nieuwe golf van angst zorgde. "Zij kwamen toch een beetje na de implosie van al-Qaida. IS is een jongere beweging die vooral ook jonge mensen aantrekt. Ze zeggen echt: we hebben hier een staat gebouwd in Syrië. En ze treden heel agressief op, niet alleen daar. Echt extreem, met onthoofdingen en dat soort afschuwelijke dingen die zelfs al-Qaida heel weinig deed."

Ook in het terroristisch gedachtegoed waren ze heel agressief, vervolgt Schoen. "We zagen de beelden uit Frankrijk van Bataclan. Dat was echt de eerste grote uitspatting op dit gebied. Die hadden we in Europa nog niet gezien. Dit was november 2015. Daarmee begon ook een hele serie aan incidenten die vooral in Europa dood en verderf brachten."

Die periode staat bij veel mensen nog scherp op het netvlies. Ook aanslagen zoals die op Charlie Hebdo en in Brussel versterkten het gevoel van dreiging in Europa. "En wij zijn ook bijna aan de beurt geweest."

Jong en stoer

Over de vraag of de opkomst van IS samenhangt met de war on terror, is Schoen duidelijk: er is geen eenduidige oorzaak. "Het is een combinatie van factoren. Het is ook een soort vacuüm: wie pakt dit op, wat zijn de mogelijkheden? IS keek naar Bin Laden als een oude man, met oude mannetjes om zich heen. Een grijze poppenkast. Zij waren juist jong en stoer, met veel nadruk op sociale media. En 2015 was natuurlijk ook de periode dat sociale media echt explodeerden. Nu is het X, toen was het Twitter, maar ook Facebook en Instagram kwamen toen sterk op."

Volgens Schoen speelde die online aanwezigheid een cruciale rol in de verspreiding van extremistisch gedachtegoed. "Gelikete filmpjes, veel verspreiding, veel ronselen, dat soort dingen. En we zagen ook vanuit Nederland mensen daar naartoe reizen. Dus we realiseerden ons: dit gaat ons ook op een gegeven moment linksom of rechtsom treffen."

Lone wolves

Een tweede belangrijke ontwikkeling is volgens Schoen de verschuiving van grootschalige terreurnetwerken naar individuele daders. "Aan de ene kant kun je zeggen dat terrorisme vroeger vooral een soort kerstboom was, een grote organisatie. We zijn van dat top-downmodel naar een soort TikTok-model gegaan: van georganiseerde groepen met leiderschap naar het individu. Dus misschien is er nog steeds inspiratie vanuit het buitenland en een mate van ronseling, maar de meeste operaties worden nu uitgevoerd door eenlingen. En soms zijn die nog even destructief. Denk aan al die voertuigaanslagen die we hebben gehad, ook in Duitsland nog een jaar geleden."

Die zogenoemde lone wolves maken het voor veiligheidsdiensten een stuk lastiger om aanslagen te voorkomen.
"Als iemand geen signalen afgeeft, geen wapens verzamelt, geen bom maakt en niemand bedreigt, dan sta je ook niet op de radar. Soms zijn het geen individuen, maar twee of drie mensen samen. Denk aan die aanslag op Bondi Beach in Australië, net voor Kerst. Je ziet bij dit soort incidenten dat het heel moeilijk is om die eenlingen effectief van tevoren te stoppen. Dus je moet in die respons sterk zijn."

"Als we kijken naar de mislukte aanslag bij het Correspondent's Dinner: dat hotel heeft zo’n duizend kamers. Dat is geen plek die makkelijk te beveiligen is. Veel mensen in het vakgebied zeggen dat er geen harde stop was, bijvoorbeeld een barrière of extra beveiliging waardoor iemand niet had kunnen doorrennen. Er zijn nog een aantal kleine technische verbeterpunten."

Statelijke actoren

Tot slot wijst Schoen op een derde ontwikkeling: de rol van statelijke actoren bij terroristische activiteiten.
"Terrorisme als onderdeel van hybride oorlogsvoering. Dan kun je denken aan complotten die worden gesmeed. We hebben de laatste twee jaar in Europa acties gezien tegen vliegtuigen en treinen, zoals explosieven onder het spoor of pogingen om explosieven aan boord van vliegtuigen te krijgen. Maar ook een poging op een persoon, de CEO van Rheinmetall, een grote leverancier van wapens aan Oekraïne, die op het laatste moment is verijdeld. Dan zie je dat statelijke actoren, laten we het maar gewoon Rusland noemen, ook achter dit soort acties zitten die feitelijk als terrorisme kunnen worden gezien. Dat maakt het moeilijker om te anticiperen."