Het Verhaal van Nederland toont dilemma’s in oorlog: 'Je weet pas wat je doet als het zover is'

In het vierde seizoen van Het Verhaal van Nederland staat de Tweede Wereldoorlog centraal. Welke keuzes maakte Nederland toen ons land door de Duitsers bezet werd? Cabaretier Jörgen Rayman, bestuurslid van het Nationaal Comité 4 en 5 mei, vindt de serie verplichte kost voor de jeugd. "Ze moeten weten wat er met de psyche van de mens gebeurt in tijden van oorlog."

Op 10 mei 1940 werd Nederland binnengevallen door de Duitsers. Een paar dagen later, op 14 mei, werd na het bombardement op Rotterdam de capitulatie ondertekend. "Onze soldaten waren bereid om tot het bittere eind te gaan. Ze hebben ontzettend dapper gestreden", zegt Raymann in Goedemorgen Nederland.

In de eerste oorlogsdagen sneuvelden ongeveer 2.500 Nederlandse militairen en enkele duizenden burgers. De eenheid die het volk had om stand te houden tegen de Duitsers maakte diepe indruk op Raymann. "De serie is waanzinnig en fantastisch gemaakt. Het geeft een goed beeld van de dilemma's waar mensen mee zitten in tijden van oorlog en wat oorlog met een mens kan doen."

De eerste dagen werd goede weerstand geboden, maar daarna stortte het verzet in. De regering zei naar Engeland te vluchten en de koningin mee te nemen. De koningin heeft toen meermaals gezegd dat ze met een lastig dilemma zat: gevangenneming of vluchten. Ze koos voor het laatste. "Het laat zien wat het verlies van vertrouwen doet met mensen", aldus het bestuurslid.

'Op de plek waar ik nu sta, is iets gebeurd'

SER-voorzitter Kim Putters is ook bestuurslid van het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Volgens hem is het belangrijkste aspect van deze serie dat kijkers zich kunnen verplaatsen in die tijd en wat het met de mensen gedaan heeft. "Je verdiepen in wat mensen toen meemaakten, kan je helpen om vandaag de dag na te denken over mensen in oorlog."

Het maakte Putters ervan bewust dat "overal waar wij wonen, lopen en werken, dingen zijn gebeurd in de oorlog. In het huis waar jij woont of de straat waar jij fietst zijn mogelijk mensen opgepakt. Als je dat bedenkt, dan gaat het echt leven, ook bij jonge mensen. Dat ze weten dat op de plek waar je staat iets is gebeurd." De serie is volgens hem "een spiegel voor jezelf, maar ook voor de samenleving".

Ben Bril

In de eerste aflevering staat bokser Ben Bril (1912-2003) centraal, die Nederland onder meer vertegenwoordigde op de Olympische Zomerspelen van 1928. Toen hij werd geselecteerd voor het Nederlands Olympisch Comité om deel te nemen aan de Spelen van 1936 in Nazi-Duitsland, weigerde hij echter uit protest tegen de behandeling van Joden.

Bril was zelf van Joodse afkomst en werd tijdens de oorlog opgepakt, notabene door zijn trainingsmaatje Sam Olij, die een andere keuze maakte en een beruchte politieman en jodenjager werd met zijn zoons. "Ze waren maatjes tijdens de Spelen van 1928 en zaten toen samen in het Nederlandse boksteam", vertelt Raymann, die de serie al helemaal heeft gezien.

Ben Bril in Tokio in 1964.

Via de concentratiekampen Vught en Westerbork werd Bril met zijn vrouw en zoon naar Bergen-Belsen gedeporteerd. Ze overleefden de helse tijd in de kampen, maar bij terugkomst was zijn bokscarrière over. "Het laat zien hoe oorlog kan verscheuren. Twee maatjes die zo dichtbij elkaar stonden. Mensen zeggen dat ze dit hadden gedaan of zus en zo, maar je weet het als mens niet totdat je daadwerkelijk voor deze keuze komt te staan. De serie laat dat heel goed zien."

Van 'broedervolk' naar Untermensch

In de serie wordt het verloop van de oorlog dus via persoonlijke verhalen in beeld gebracht. Aan de hand van deze verhalen wordt zichtbaar hoe snel de sfeer in Nederland omsloeg. Waar Nederlanders eerst werden behandeld als 'broedervolk' (als ze meewerkten), sloeg dat al snel om in zware onderdrukking. Systematische uitsluiting, registratie en isolatie van Joden, die als Untermenschen werden gezien, dreven het volk uit elkaar. Veel mensen gehoorzaamden de bezetter, maar er ontstonden ook verzetsgroepen door heel Nederland.

Tegen het einde van de oorlog verslechterden de omstandigheden drastisch. Hoewel de bevrijding dichterbij leek, stierven honderden Nederlanders door geallieerde bombardementen. Tijdens de ijskoude winter van 1944-1945 leden grote delen van Nederland honger en kou, met duizenden doden tot gevolg.

Aan de hand van persoonlijke verhalen laat de serie zien hoe deze extreme omstandigheden het dagelijks leven en de keuzes van mensen beïnvloedden. De nieuwste reeks van Het Verhaal van Nederland is vanaf 25 maart te zien om 20.35 uur op NPO 1.