Afshin Ellian beschrijft gemengde gevoelens van Iraniërs: 'Ook veel gehuild om al die mensen die zijn vermoord'

De dood van ayatollah Khamenei zorgt voor emotionele taferelen onder Iraniërs, zowel in eigen land als daarbuiten. In Goedemorgen Nederland duidt rechtsgeleerde Afshin Ellian het overheersende gevoel onder de bevolking. "Dit soort mensen kunnen ook doodgaan, dat geloof je bijna niet meer."

Overal ter wereld doken beelden van feestvierende Iraniërs op en ook in Teheran ging de bevolking de straat op om het overlijden van Khamenei te vieren. "Ik heb contact met mensen daar. Zij waren heel blij", zegt Ellian. Volgens de rechtsgeleerde was het bijzonder dat mensen de straat opgingen, vooral omdat zowel Donald Trump als oppositieleider Reza Pahlavi hadden gevraagd om dat niet te doen. "Er werd vuurwerk afgestoken en echt feest gevierd", zegt Ellian.

Volgens de in Iran geboren hoogleraar overheerst er onder veel Iraniërs een bijna onwerkelijk gevoel. "Veel mensen weten niet beter dan dat Khamenei de baas is. In bijna elke toespraak gebruikte hij tientallen keren het woord 'vijand'. Iedereen kon vijand zijn: Amerika, Israël. Toch had ik nooit gedacht dat hij in 48 uur tienduizenden mensen zou laten doden met zware wapens en met inzet van milities."

Het nieuws van zijn dood bracht een golf van emoties teweeg. "Het gevoel als je het nieuws hoort, is verlamming. Hé, hij kan doodgaan? Dit soort mensen kunnen doodgaan, dat geloof je bijna niet meer."

Ellian hoorde het nieuws terwijl hij in gesprek was met andere Iraanse dissidenten. "Onder wie meerdere mensen die in zijn gevangenissen hebben gezeten. Eerst hoorden we geruchten over een bombardement. Later kwam het bericht dat hij dood zou zijn. Toen sprong iemand op en riep: Israëlische radio meldt dat hij dood is. Er was stilte, verlamming, huilen en lachen door elkaar. Het was een gekke toestand. Er werd misschien nog wel het meest gehuild, voor al die mensen die zijn vermoord."

Weinig draagvlak

De emotie op straat zegt volgens Ellian veel over het afnemende draagvlak van het regime. "Zon acht à tien procent van de bevolking tolereert het regime. En dat is weer wat anders dan mensen zich hard willen inzetten voor het regime. Maar we weten dat het nu behoorlijk is afgenomen."

De machtsstructuur is volgens hem wezenlijk veranderd. "Want wanneer de grote leider leeft en alle touwtjes in handen heeft, geld en wapens heeft, dan blijft de commandostructuur intact. Die is er nu niet meer."

Dat leidt tot beweging achter de schermen. "Je ziet dat een hele hoop opportunisten langzamerhand gaan denken: misschien kan ik de andere kant kiezen. We hebben de afgelopen twee jaar gezien hoe mensen die het regime vertegenwoordigden in allerlei organisaties, zich hebben aangesloten bij Reza Pahlavi. Dus achter de schermen krijgen we ook contacten met heel veel mensen die zich op een veilige en gegarandeerde manier willen losmaken."

Vrees voor chaos

Toch is het regime nog niet verdwenen. De Balie-directeur Yoeri Albrecht waarschuwt voor te veel optimisme. "Het is er nog wel. En het heeft ook veel wapens en veel bereidheid om die wapens tegen de bevolking te gebruiken. Dus ik begrijp best dat het nog afwachten is. Ik vind het überhaupt ongelooflijk dapper dat mensen dan een beeld trekken en de straat op gaan, want het volgende moment word je beschoten met een machinegeweer."

Hij vreest dat hoop kan omslaan in teleurstelling. "Dat die blije opgetogenheid – zoals we die in de eerste dagen bij het verzet tegen Assad zagen – kan omslaan. Er is hoop op de toekomst. Maar als Amerika, en Trump zegt van alles, meteen afhaakt, dan blijft het regime zitten. En als er geen opvolging komt om een democratische transitie te helpen, dan ben ik enorm bang dat het regime blijft en dat er opnieuw ongelooflijk veel mensen vermoord worden."

Ook hoogleraar oorlogsstudies Frans Osinga wijst op de rol van de veiligheidsdiensten. "We hebben hier niet alleen het leger, maar ook een politie die juist voor binnenlandse veiligheid en stabiliteit is en die heeft deelgenomen aan het onderdrukken van demonstraties. Je hebt de Republikeinse Garde die ontzettend sterk is. Een groot deel van de Iraanse krijgsmacht is erop gericht de interne stabiliteit te handhaven en het regime in het zadel te houden."

Volgens Osinga is het naïef te denken dat een machtswisseling vanzelf leidt tot stabiliteit. "Al die raketten zijn één ding en misschien raken die op een gegeven moment op, maar als de Republikeinse Garde en die politieorganisatie blijven, dan blijft het regime bestaan. Dus dan moet je hen overtuigen om zich afzijdig te houden. Trump heeft opgeroepen: trek je uniform uit, leg de wapens neer. Maar dat is een strategie van hoop. Als je kijkt naar de geschiedenis, naar Libië in 2011 en Irak in 2003, dan creëer je eerder een politiek vacuüm met waarschijnlijk politieke chaos, waarbij je als externe partij geen vat hebt op de uitkomst van dat proces."