Beëdiging politici gaat niet altijd goed: 'Welke gek bedenkt dit?'

Een peaceteken in plaats van twee vingers naast elkaar, een verspreking of een korte blackout: bij beëdigingen van politici gaat het opvallend vaak mis. Juist op een van de meest plechtige momenten in de Nederlandse politiek slaan de zenuwen vaak toe.

Kabinet-Jetten volgt kabinet-Schoof op. Vanochtend zijn de nieuwe bewindslieden beëdigd in paleis Huis ten Bosch in Den Haag. De eed- of belofteaflegging is daarbij een vast onderdeel en eerdere edities laten zien dat het snel mis kan gaan: een verkeerd handgebaar, twijfel over de tekst of een verspreking op het cruciale moment.

Ankie Broekers-Knol maakte als oud-Kamervoorzitter talloze beëdigingen mee en zag het regelmatig misgaan. "Dan zeggen ze: Zo waarlijk helpe mij God, allemachtig. Ik denk dan: 'oh nee, oh nee'. Dit is ook verschrikkelijk, dat peaceteken met de vingers. Welke gek bedenkt dit?"

Volgens haar leidt ook de niet-religieuze variant ("Dat verklaar en beloof ik") tot ongemakkelijke momenten. "Dan staan ze ook nog moeilijk te doen met die vingers omhoog. Ik vind dat verschrikkelijk. Ik krijg daar echt koude rillingen van."

Politiek verslaggever Mats Akkerman benadrukt dat zelfs doorgewinterde bestuurders de fout in kunnen gaan, zoals Mona Keijzer. "Voor haar was het ook de tiende keer of zo dat ze dat deed. En ik sprak haar er achteraf over. Hoe vaak heeft ze dit al gedaan? Hoe kan het dat het fout gaat? Maar op zo’n moment heb je toch even een blackout."

"Waarschijnlijk", denkt ook Broekers-Knol. Vervolgens doet ze voor hoe het wel moet: twee vingers naast elkaar, rechterhand omhoog. "Zo waarlijk helpe mij God, almachtig. Of: Dat verklaar en beloof ik."

Vier varianten mogelijk

De tekst mag ook in het Fries worden uitgesproken. Zo klonk eerder bij de beëdiging van Friese bewindspersonen, onder wie Femke Wiersma: "Dat ferklearje en ûnthjit ik." In totaal zijn er dus vier opties: eed of belofte, in het Nederlands of in het Fries.

Het verschil tussen de eed en de belofte is eenvoudig, aldus Akkerman. De eed is voor gelovigen, de belofte voor wie dat niet is. Toch blijkt zelfs één zin lastig genoeg. "Je zou zeggen: hoe moeilijk is het? Maar je ziet dat het toch fout gaat."

Strikte kledingvoorschriften

Niet alleen de tekst ligt vast, ook de kleding. Volgens oud-topambtenaar Mark Frequin moeten mannen een jacquet dragen en vrouwen zich ingetogen kleden. "Een middagjapon", zegt Broekers-Knol. Wat dat precies inhoudt, moest zij ooit zelf opzoeken. "Het is gewoon een hele nette jurk. Of een heel net pak, dat mag ook."

Frequin vult aan dat een broekpak tegenwoordig ook is toegestaan. Broekers-Knol benadrukt wel de grenzen: "Je moet daar niet met een flamboyante outfit op het bordes gaan staan. De koning is erbij."

Dat het mis kan gaan, blijkt uit een voorbeeld dat Frequin noemt. Annemarie Jorritsma zou nog steeds spijt hebben van een opvallende combinatie van een geel vestje en een rood jasje tijdens haar beëdiging, omdat ze daarmee te veel opviel.

Meer dan een formaliteit

Ondanks de soms ongemakkelijke momenten blijft de beëdiging volgens Frequin een essentieel staatsrechtelijk ritueel. Niet alleen bewindslieden, maar alle ambtenaren leggen een eed of belofte af. "Het is een plechtig moment om te verklaren dat je je houdt aan de Grondwet", zegt hij. "Daarom is er ook die statige entourage in de Oranjezaal van Huis ten Bosch. Het is niet niks wat je daar verklaart."

Volgens Broekers-Knol heeft het ritueel alleen waarde als degene die de woorden uitspreekt zich bewust is van de betekenis. "Je moet het plechtig en serieus doen. Je geeft aan dat je je aan de wetten houdt en vertrouwelijkheid bewaart. Het is niet niks."

De indrukwekkende setting helpt daarbij, denkt ze. "De koning staat tegenover je en knikt naar je. Toen ik tussentijds binnenkwam - omdat Mark Harbers was opgestapt - stond ik daar alleen. Dat is toch bijzonder."

Volgens Akkerman kan dat moment zelfs overweldigend zijn. Een oud-minister vertelde hem het een 'goddelijke' ervaring te vinden. Broekers-Knol reageert daar nuchter op: "Dat vind ik wel heftig." En dat terwijl ze zelf ook altijd voor de christelijke eed koos. "Als VVD’er vragen mensen: Leg jij de eed af? Ja, dat mag natuurlijk gewoon."