OM-baas Rinus Otte kritisch op coalitieplannen: 'Kunnen wensen uit regeerakkoord niet waarmaken'

De plannen van de nieuwe coalitie zijn volgens Rinus Otte, de baas van het Openbaar Ministerie, moeilijk uitvoerbaar. Hij waarschuwt in de WNL-podcast Onze Eeuw dat de coalitieplannen voortslepende problemen kunnen opleveren. "Ook dit regeerakkoord heeft dezelfde kenmerken als alle vorige regeerakkoorden. Het bevat een hele rij aan wensen die wij niet kunnen waarmaken."

Otte is zeer kritisch op het regeerakkoord. Hoewel hij de toon en de extra middelen voor het OM waardeert, noemt hij de plannen grotendeels onrealistisch. "Het is een beschaafde tekst, waarvoor mijn complimenten, en er zijn middelen vrijgemaakt voor het openbaar ministerie die we goed kunnen gebruiken", begint Otte positief.

Maar volgens hem zijn de plannen van D66, CDA en VVD juridisch op drijfzand gebouwd. Hij noemt een voorbeeld: "Als we zeggen dat verkeershandhaving moet worden geïntensiveerd, is dat dan met flitspalen op snelwegen die al veilig zijn, of kijken we naar de oorzaken van verkeersongevallen, zoals te hard rijden, gevaarlijk inhalen, voorrangsovertredingen of alcoholgebruik? Als er veel meer geld nodig is om de echte oorzaken van verkeerscriminaliteit aan te pakken, vergt dat veel meer blauw op straat. Dat kan niet met flitspalen."

"Dus wat wordt bedoeld met 'intensivering'? Dat kan meer opleveren aan boetes voor de schatkist, maar niet dat het verkeer zelf veiliger wordt, of is de verkeershandhaving overeenkomstig met het inzicht van het openbaar ministerie? Dat staat allemaal niet in het regeerakkoord."

'Het is soms wensdenken'

Otte pleit voor "minder nieuwe ideeën", omdat het toetsen en uitvoeren van deze plannen veel geld kosten "en dat is nu niet bijgeleverd". Ten tweede "vergt het een vertaling in ons systeem, wat op dit moment niet kan". Ten derde is het "soms ook wensdenken".

Hij is met name kritisch op het voornemen van de coalitie om rechters wetten aan de Grondwet te laten toetsen. Volgens hem kan dat de rechtsgang compliceren en vertragen. "De voorstanders denken dat bij slechtere wetgeving rechters meer mogelijkheden hebben om te kijken of een wettelijke bepaling wel klopt met de grondwet. En degenen die sceptisch zijn zeggen: dat is toch wel wonderlijk. Dat zijn niet-gekozen rechters die een democratisch tot stand gekomen wet gaan toetsen aan de grondwet."

"Het is kwetsbaar", vervolgt hij, "want als je dezelfde strafzaak aan drie andere rechters voorlegt, kan er verschil in de uitspraak komen. Laat staan als je het ook nog wilt toetsen aan de grondwet. Daarom was ik ook niet blij, overigens heel veel rechters ook niet, met het idee van zo’n constitutioneel hof", zegt Otte.

Daarnaast wijst hij op de problemen rond zogenoemde open normen in wetgeving. Hoe vager een wet is geformuleerd, hoe meer interpretatieruimte rechters krijgen, en dus hoe groter de kans op uiteenlopende uitspraken. "Er zit al heel lang een spanning tussen open en gesloten strafbepalingen. Hoe opener de tekst, hoe lastiger het is voor een rechter om die in te vullen. En dat doet hij aan de hand van zijn eigen opvattingen en de heersende opvatting in de samenleving. Als je daar de grondwet nog eens bij pakt, kun je alle kanten op. Dus ik vind dat om die reden wel riskant. Ik begrijp ook wel dat dit de kritiek is van veel rechters, die zeggen dat de wettelijke bepalingen die er zijn, niet deugen. Die wettelijke bepalingen zijn niet goed."

Niet te maken met eerste staatsmacht

Volgens Otte ligt een deel van het probleem bij de politieke realiteit in de Tweede Kamer, waar veel partijen compromissen moeten sluiten om wetgeving aangenomen te krijgen. Dat gaat volgens hem ten koste van de helderheid en kwaliteit van wetten. "Er werd vanmorgen ook een vraag over gesteld in de Tweede Kamer. Die luidde: waarom kunnen jullie, als OM, niet rekening houden met moties die wij hebben ingediend, lopende of hangende in een wetgevingsproces?"

"Toen dacht ik: ja, ik heb dat ook gezegd, dus ik ben daar niet direct heel positief over. Want je wordt dan afhankelijk van wat in de Tweede Kamer gebeurt. Wij hebben als OM alleen te maken met de minister. Wij hebben nooit direct te maken met de eerste staatsmacht."

Luister naar dit gesprek:

Otte stelt dat de versnippering van het politieke landschap het wetgevingsproces extra ingewikkeld maakt. "We zitten met een Kamer die niet meer in grote blokken opereert. Nu hebben we twintig partijen, kleine partijen, die samen een meerderheid moeten vinden voor een wetsontwerp. Dan heb je heel veel opvattingen nodig om tot een meerderheid te komen. Dat is niet altijd goed voor de juridische kwaliteit van een wetsgevingsproduct. Dus op dit punt is het ook wel gewoon strompelend en modderig."

Hij benadrukt dat hij het gezag van de wetgever boven dat van de rechter stelt en sterk hecht aan duidelijke, voorspelbare wetgeving. "Ik ben meer een legist. Dat betekent dat ik meer hecht aan het legaliteitsbeginsel, waarvan ik vind dat voorafgaand gedrag niet strafbaar gesteld kan worden. In de kern moet een wettelijke bepaling zo helder zijn dat de burger zich erop kan oriënteren en kan weten hoe die uit het bereik van het strafrecht blijft. Dat wordt lastiger met al die duizenden bepalingen. Hoe minder duidelijk wetten zijn, hoe lastiger het wordt voor rechters en hoe groter het risico op verschillen in toepassing. Ik begrijp de kritiek van rechters, maar toch hecht ik meer aan het gezag van de wetgever dan aan dat van de rechter."

Het interview met OM-baas Rinus Otte is opgenomen op 11 februari.