Schoof geeft zichzelf 'tussen een 6 en 7' voor premierschap: 'Kan moeilijk zeggen dat de coalitie een succes was'

Dick Schoof geeft zichzelf een voldoende voor zijn tijd als premier. "Ik denk ergens tussen de zes en de zeven", zegt hij in een speciale uitzending van het WNL-programma Café Kockelmann op NPO 2. In een uitgebreid gesprek met Sven Kockelmann blikt Schoof terug op zijn periode in het Torentje.

Schoof werd op 2 juli 2024 minister-president van Nederland. Als partijloos premier moest hij de coalitie van PVV, VVD, NSC en BBB bij elkaar zien te houden. Dat bleek een ingewikkelde opgave. "Na elf maanden zijn we gevallen. We wilden best wel veel in gang zetten. Dat hebben we misschien ook wel gedaan, als je kijkt naar asielwetten en wat we op het gebied van veiligheid hebben gedaan. We hebben veel in de steigers gezet, maar niets kunnen afmaken."

Na elf maanden stapte de PVV van Geert Wilders uit de coalitie, twee maanden later volgde NSC. Schoof is oordeelt hard over de coalitie: "Je kunt moeilijk zeggen dat iets een succes is als het na elf maanden valt en vervolgens na dertien maanden nog een tweede partij eruit stapt."

Toch wil de voormalig topambtenaar zijn kabinet geen mislukking noemen. "We hebben toch een aantal belangrijke dingen gedaan. Voor mij was heel belangrijk bij het aanvaarden van het premierschap het hoofdlijnenakkoord en de gedachte die erachter zat, bijvoorbeeld op het gebied van grip krijgen op asiel. Daar hebben we nog een robbertje over gevochten met elkaar. Eerst over de noodwet, later hebben we daar de asielwetten van gemaakt. Die hebben we een heel eind kunnen brengen. Jammer genoeg niet door de Eerste Kamer, maar het was een belangrijk item voor mensen in het land en dus ook voor ons kabinet."

Bijna vrienden verloren door werken met PVV

Bij het zien van een overzicht van gebeurtenissen uit zijn premierschap raakt Schoof zichtbaar geëmotioneerd. "Ja. Als je die beelden ziet denk je: jeetje, wat is er ontzettend veel gebeurd. Dat heeft impact op mij heeft gehad. Je moest je er elke keer weer toe verhouden. Dan zit je inderdaad even te kijken van: sjonge jonge."

Over de persoonlijke impact zegt de demissionair premier: "Heel veel commentaar, raakt je. En tegelijkertijd ben ik de eerste die zegt: als je daar niet tegen kan, moet je dit ambt, het premierschap, niet vervullen. Je moet je er ook weer overheen zetten en elke keer realiseren dat het niet over jezelf gaat, ondanks dat het soms heel dichtbij komt."

"Dat is soms wel moeilijk, maar ik denk dat het voor mijn omgeving nog veel moeilijker was. Voor mijn vriendin, voor mijn dochters", vervolgt hij. "Zij kijken niet naar de premier, nee, zij kijken naar hun partner of hun vader. Daar was het echt even een slagje ingewikkelder."

Mensen in zijn omgeving hadden moeite met het feit dat hij leiding gaf aan een coalitie waar de PVV deel van uitmaakte. Hij moest zich tegenover vrienden verdedigen, erkent hij. "Ja, dat klopt." Vrienden kwijtgeraakt is hij niet. "Nou, nog niet. En ik hoop dat het nu ook niet meer gaat gebeuren."

"Maar het zat er wel tegenaan, ja. Omdat mensen, vrienden en ook binnen mijn familie, toch wel heel kritisch keken naar het feit dat ik premier werd van een kabinet waarin de PVV zat." Zelf heeft hij daardoor niet getwijfeld. "Ik heb vooral naar het hoofdlijnenakkoord gekeken. En de PVV was de grootste partij geworden. Als partijen dan tot iets komen, vind ik niet dat ik mag zeggen: ik stap om de PVV niet in."

Schoof 'stomverbaasd' dat hij werd gevraagd

Op de vraag of crises en negatieve reacties hem meer deden dan hij liet blijken, knikt hij. "Ik denk dat dat klopt, laat ik daar nou eens eerlijk over zijn. Maar je realiseert je ook dat je door moet. Dat vond ik ook echt belangrijk. Ik heb het premierschap gedaan omdat ik het noodzakelijk vond voor Nederland. Er waren meer mensen die het niet hadden gedaan en ik dacht: ik ga het gewoon doen."

Toen Wilders hem belde met de vraag of hij premier wilde worden, was Schoof "stomverbaasd". "Ik dacht: dit moet een uit de hand gelopen grap zijn." Kort daarna belde ook toenmalig premier Mark Rutte. Die deed het premierschap af als 'een makkie'. "Woorden van die strekking. Hij maakte het premierschap steeds kleiner. Dat is absoluut waar."

Toch heeft Schoof het ambt niet lichtzinnig benaderd. "Ik kende ook Mark Rutte natuurlijk ook al wat langer. Ik heb in mijn lange ambtelijke carrière ook gezien hoe het met bewindslieden gaat, hoe druk ze hebben en welke druk erop zit. Ik wist dat dit niet zomaar een functie is."

Hij wist dus "voor een groot deel" waar hij aan begon. "Maar pas als je het zelf ervaart, realiseer je hoe geweldig die impact is en wat erop je af komt." Onderschatten deed hij het niet, benadrukt Schoof: "Ik zou niet zeggen onderschatten. Dan zou ik het voor mezelf hebben afgedaan als: dat ga ik wel even doen, terwijl ik echt wel wist: dit wordt echt een hele ingewikkelde klus, met veel verantwoordelijkheid en vermoedelijk ook veel gedoe, nationaal en internationaal. In die zin heb ik het niet onderschat, maar het was echt wel een stukje heftiger dan ik gedacht had."

Het moeilijkst vond hij "dat je permanent onderwerp van gesprek bent en dat iedereen het telkens over je heeft", zegt de premier. "Dat weet je, maar als je het zelf ervaart is het toch anders." Stoppen heeft hij nooit overwogen, al dreigde hij er twee keer mee. "Nee. Ik heb wel eens gedacht: we moeten een oplossing vinden, anders gaat het niet goed. Ik wilde dat we met het kabinet de klus konden afmaken." Tegelijkertijd nam hij zich niet voor koste wat kost door te gaan. "Nee, want dan zou ik koste wat het kost zijn doorgegaan."

Rapportcijfer? 'Tussen de zes en zeven?'

Voordat Schoof begon deed hij de belofte dat hij zijn vriendin en dochters niet uit het oog zou verliezen en hij zichzelf niet kwijt zou raken. "En ik ben al wat ouder, ik wilde weten dat ik dit fysiek en mentaal wel aan kan. Ik heb wel tegen een paar mensen gezegd: als jullie het gevoel hebben dat ik het niet meer aan kan, zeg het dan alsjeblieft." Niemand in zijn omgeving heeft dat tegen hem gezegd.

Volgens Schoof is de balans gelukt. "Ik heb volgende week een afspraak met mijn twee dochters en vriendin, dan komt er waarschijnlijk een evaluatiegesprek. Maar de tussentijdse evaluatie twee weken geleden was toch dat ze zeiden: pap, je hebt het voor elkaar gekregen, we zijn elkaar niet kwijtgeraakt."

Tot slot: welk rapportcijfer geeft Schoof zichzelf als premier? "Dat is een ingewikkelde vraag. In ieder geval een voldoende. Ik denk ergens tussen de zes en de zeven."

Binnenkort draagt Schoof het stokje over, vermoedelijk aan D66-leider Rob Jetten.