Einde kernwapenverdrag zet wereld op scherp: 'Leven in een tijd van fundamentele onzekerheid'

Het aflopen van het laatste kernwapenverdrag tussen de Verenigde Staten en Rusland markeert een historisch en tegelijkertijd zorgwekkend moment. Zonder opvolger en zonder duidelijke afspraken groeit de onzekerheid over nucleaire veiligheid. In Goedemorgen Nederland schetst defensie-expert Peter Wijninga de gevolgen van het einde van New START en de rol die China daarbij speelt.

Het is nog geen 24 uur na een historische dag: het kernwapenverdrag tussen de Verenigde Staten en Rusland is definitief afgelopen. Vanuit de Verenigde Staten klinken geluiden over een mogelijke nieuwe deal, maar dan wel met meer wereldmachten aan tafel. Daarmee is een discussie van alle tijden opnieuw actueel. De grote vraag is: waar staan we nu het verdrag is verlopen?

Volgens defensie-expert Peter Wijninga is de situatie uiterst onzeker. "We staan aan het einde van een verdrag en bevinden ons eigenlijk in een grote onzekerheid, omdat er op dit moment niets nieuws klaar ligt. Er is geen proces in gang gezet om tot iets nieuws te komen."

Het New START-verdrag gold uitsluitend tussen de Verenigde Staten en Rusland en was een voortzetting van eerdere afspraken uit de Koude Oorlog. Die verdragen hadden als doel het aantal kernwapens beheersbaar te houden.

"Het verdrag zag erop toe dat het aantal actieve kernkoppen, gekoppeld aan dragers zoals vliegtuigen of raketten, beperkt bleef", legt Wijninga uit. "Daar was een limiet op gezet en die limiet vervalt nu. En dan is de grote vraag: wat gaat er gebeuren?"

Met het aflopen van het verdrag is er formeel geen rem meer op het aantal kernwapens dat beide landen mogen inzetten. Rusland zou het verdrag graag hebben voortgezet, maar de Verenigde Staten stellen andere voorwaarden.

Rol van China

De Amerikanen willen dat ook China deelneemt aan nieuwe afspraken. "China is zich in enorm tempo nucleair aan het bewapenen", zegt Wijninga. "Als je kijkt naar de toekomst en uitgaat van meer militaire samenwerking tussen Rusland en China, dan gaan die verhoudingen scheef liggen."

Juist daar wringt het. China houdt deelname aan onderhandelingen af. "Zolang de Chinezen dat doen, zal zeker een regering-Trump niet bereid zijn tot een nieuwe deal", aldus Wijninga. Trump zelf heeft duidelijk gemaakt dat wapenbeheersing in de 21e eeuw zonder China volgens hem niet meer kan.

Ondanks het ontbreken van een nieuw verdrag proberen landen zich voorlopig nog enigszins aan de oude afspraken te houden. "Op dit moment is er eigenlijk een soort herenakkoord", zegt Wijninga. Toch plaatst hij daar meteen een kanttekening bij. "De vraag is wel: leven we nog in een veilige wereld?"

Volgens hem is die veiligheid al langer aan het afnemen. "Het is al onveilig, al een flink aantal jaren. We leven in een tijd van fundamentele onzekerheid. Er is geen sprake van voorspelbaarheid. Stabiliteit leidt tot voorspelbaarheid, en die voorspelbaarheid is weg." Het einde van het verdrag kan die instabiliteit verder vergroten. "Dit kan daar nog een extra laag bovenop zetten, zeker als het leidt tot verdere uitbreiding van arsenalen."

Geen nieuwe Cuba-crisis, maar balans onder druk

Moeten we dan vrezen voor een scenario zoals tijdens de Cuba-crisis, toen de wereld op de rand van een kernoorlog balanceerde? Volgens Wijninga is dat niet direct aan de orde. "Zo’n vaart zal het niet meteen lopen, want dat is ook niet in beider belang. Het afschrikkingseffect werkt nog steeds."

Tegelijkertijd waarschuwt hij dat dat afschrikkingseffect afhankelijk is van evenwicht. "Het heeft wel baat bij pariteit, bij een balans. Als er balans bestaat tussen de Verenigde Staten en Rusland, terwijl China ondertussen een arsenaal opbouwt, dan raakt die balans verstoord."

Zelfs als Washington en Moskou opnieuw tot afspraken zouden komen, is dat volgens Wijninga slechts een begin. "Maar dan is er in ieder geval een basis. Dat is stap één. Daarna zouden andere landen zich kunnen aansluiten."

En die groep is groter dan vaak wordt gedacht. "We hebben het niet alleen over China. We hebben het ook over Noord-Korea, India en Pakistan. Zelfs over Israël. En er zijn nog meer landen die het overwegen, zeker in de Arabische Golfregio, omdat zij zich bedreigd voelen." De noodzaak om tot nieuwe internationale afspraken te komen is volgens Wijninga groot. "De vraag is of landen daadwerkelijk tot elkaar kunnen komen en wie uiteindelijk als eerste weer aan tafel gaat zitten."