Waarom het dalende geboortecijfer in Nederland een probleem is

Al jaren krijgen we in Nederland steeds minder kinderen en die trend lijkt zich voort te zetten. Jongeren stellen hun kinderwens uit of zien er helemaal vanaf, onder meer door woningnood, financiële onzekerheid en veranderende levenskeuzes. De gevolgen daarvan raken niet alleen het individu, maar de samenleving als geheel.

Econoom Jona van Loenen schetst in Stand van Nederland op NPO Radio 1 hoe sterk de daling is. "In 1970 kregen stellen gemiddeld zo’n 2,1 kinderen, inmiddels is dat gedaald naar 1,4. Dat is een daling van 33 procent. Als deze trend zich doorzet, komen we uit op 0,7 kinderen per stel, een niveau waar Zuid-Korea nu al zit."

Volgens Van Loenen zou dat grote gevolgen hebben: "Als je dit doortrekt, telt Nederland aan het einde van deze eeuw nog maar zo’n 10 miljoen inwoners. Dat betekent dat steeds minder werkenden de rekening moeten betalen voor steeds meer gepensioneerden. Dat zet enorme druk op economie en samenleving."

Sociaal demograaf Jan Latten plaatst daar een kanttekening bij. Hij wijst erop dat Nederland ondanks de lage geboortecijfers de afgelopen tien jaar toch groeide. "We zijn een immigratieland geworden. Dat maskeert de natuurlijke krimp. Zonder migratie blijft er weinig over." Latten waarschuwt dat het niet vanzelfsprekend is dat met migratie alles te compenseren is. "De vraag is of we dat als samenleving willen, en of arbeidsmigranten in de toekomst nog wel willen komen."

Volgens Latten verandert wel langzaam de toon van het debat. "Heel voorzichtig hoor je woorden als 'babyschaarste'. Dat was lang een taboe. De mentaliteit is aan het veranderen en de bewustwording groeit." Hij is echter sceptisch over de verwachting dat het geboortecijfer vanzelf weer stijgt. "Veel prognoses gaan daarvan uit, maar ik denk dat het verder zal dalen."

Overschatting van vruchtbaarheid

In de praktijk ziet arts voortplantingsgeneeskunde Grada van den Dool de gevolgen van dat uitstelgedrag dagelijks terug. Mensen komen op steeds latere leeftijd naar de fertiliteitskliniek en overschatten hun vruchtbaarheid. "Ze denken vaak dat een IVF-behandeling altijd nog mogelijk is, maar dat is niet zo." Volgens haar speelt het idee van maakbaarheid een grote rol. "Vrouwen zijn steeds minder sociaal en financieel afhankelijk van hun partner, wat positief is. Maar het voedt ook het idee dat je alles kunt plannen. Dat plannen wordt uitgesteld, terwijl de kansen op een kind juist sterk afnemen naarmate je ouder wordt."

Onderzoek bevestigt haar beweringen. Steeds meer mensen stellen hun kinderwens uit totdat alles "op orde" is: een vaste baan, een stabiele relatie en een geschikte woning. Opvallend is bovendien dat ook het aantal mensen met een kinderwens afneemt. In vijf jaar tijd daalde dat percentage van 77 naar 61 procent, terwijl de leeftijd van de onderzochte groepen vergelijkbaar was.

Latten ziet dat het ideaalbeeld bij jongeren overigens nauwelijks verandert. "Als je twintigjarigen vraagt wat hun ideaal is, zegt 95 procent: twee kinderen en een partner. Dat is altijd hetzelfde gebleven. De romantiek blijft." Maar naarmate mensen ouder worden, stapelen de drempels zich op. "Eerst je opleiding afmaken, daarna een flexbaan, onzekerheid over een vast contract, de angst om als zwangere vrouw geen baan te krijgen, onbetaalbare koopwoningen en instabiele relaties. Dus wordt het uitstellen, uitstellen, uitstellen. En dan kom je uiteindelijk in de fertiliteitskliniek terecht."

Individuele keuze met collectieve gevolgen

Niet iedereen heeft een kinderwens. Van Loenen bijvoorbeeld, die open vertelt waarom hij geen kinderen wil. "Het is enorm veel werk en daar ben ik nu niet klaar voor. Wat ik fascinerend vind, is dat je moet uitleggen waarom je géén kinderen wilt. Terwijl het krijgen van een kind misschien wel de meest allesbepalende beslissing in je leven is."

Die individuele keuze heeft echter collectieve gevolgen. Latten benadrukt dat spanningsveld. "Het is een persoonlijke beslissing, maar met een collectief resultaat. Naast privégeluk heeft het gevolgen voor de samenleving. Daarom is het in wezen ook een politiek onderwerp."

Grote economische gevolgen

Ook de kosten spelen mee in de afweging om wel of geen kinderen te krijgen. Redacteur Sikko Debbenhof zocht dat uit. "Volgens het Nibud kost een kind in een gezin met twee ouders gemiddeld 15 procent van het besteedbaar inkomen. Bij twee kinderen is dat 25 procent en bij drie 29 procent." Daarbij geldt dat deze percentages voor lage inkomens hoger liggen. "Wat een kind precies kost in euro’s is lastig te zeggen, omdat dat sterk afhangt van inkomen en keuzes."

Als de trend van het dalende geboortecijfer doorzet, zijn de economische gevolgen groot, waarschuwt Van Loenen. "We leven nu al in een verdringingseconomie met tekorten aan mensen. Dat raakt de zorg, het onderwijs en zelfs de aanpak van netcongestie. Hoe minder kinderen we krijgen, hoe minder werkenden we over twintig jaar hebben en hoe groter die tekorten worden."

Latten wijst daarbij op Limburg als voorloper. "Daar zijn al twintig jaar meer sterfgevallen dan geboorten. Nu zie je daar de paniek ontstaan: veel mensen gaan met pensioen en er komen te weinig jongeren bij. Immigratie vangt een deel op, maar dat legt weer extra druk op bijvoorbeeld het onderwijs." Volgens Latten is het in de eerste plaats zaak dat het geboortecijfer niet eens echt stijgt, maar in ieder geval gelijk blijft. "Mijn grootste zorg is dat het verder blijft dalen. Dan krijgen we een extra probleem bovenop de problemen die er nu al zijn."