Actie Kerkbalans gaat weer van start: 'Kerkgebouwen bepalen op een of andere manier je identiteit'

De jaarlijkse Actie Kerkbalans gaat dit weekend van start. Hiermee wordt geld ingezameld voor het onderhoud van kerken in Nederland. Hoe kwetsbaar die gebouwen zijn, werd pijnlijk duidelijk tijdens de nieuwjaarsnacht, toen de monumentale Vondelkerk in Amsterdam door een grote brand vrijwel volledig werd verwoest.

De brand in de Vondelkerk maakte diepe indruk. Het eeuwenoude gebouw raakte zwaar beschadigd en delen stortten in. Volgens theoloog Paul van Geest laat de massale betrokkenheid zien hoe groot de betekenis van kerken is, ook voor mensen die er niet (meer) komen. "Je ziet hetzelfde effect als bij de Notre-Dame. Kerkgebouwen bepalen op een of andere manier je identiteit, of je nou kerkganger bent of niet. De toren in jouw wijk is heel bepalend voor het gevoel of je je ergens thuis voelt."

In een communiqué van burgemeester Femke Halsema werd de Vondelkerk een "intiem monument" genoemd, een woord dat Van Geest veelzeggend vindt. "Dat heeft te maken met onvervreemdbaarheid. Het bepaalt heel erg je identiteit." Volgens hem zijn kerken diep verweven met hun omgeving en de mensen die er wonen.

'Bepalend voor de identiteit'

Oud-diplomaat Ron Keller kent de plek waar de toren afbrandde en benadrukt de schoonheid ervan. "De kerk staat ook dicht bij andere gebouwen, het past in die omgeving van kleine straatjes en bij het park. Het is een prachtige kerk."

Hoewel de Actie Kerkbalans bedoeld is voor structureel onderhoud en niet voor acute rampschade, werd er na de brand al snel geld ingezameld voor de Vondelkerk. Inmiddels is er 122.000 euro opgehaald. Van Geest begrijpt die bereidheid goed en wijst op vergelijkbare voorbeelden elders in het land. "In het mooie dorp Berkel en Rodenrijs staat een katholieke kerk die zo'n 150 jaar geleden op koeienhuiden is gebouwd en niet was onderpaald. Na anderhalve eeuw moest die worden gestut. In één jaar tijd is er 2 miljoen euro opgehaald."

"Niet door de mensen die op zondag naar de kerk gaan, want dat zijn er nog geen tachtig of negentig, maar door mensen die zeggen: dit gebouw is zo bepalend voor de identiteit en cultuur van het dorp, dat moet behouden blijven."

Multifunctioneel gebruik

Tegelijkertijd staan veel kerkgebouwen leeg of worden ze nauwelijks nog gebruikt. Dat roept de vraag op of kerken een andere rol moeten krijgen in de samenleving. Van Geest denkt van wel, al erkent hij dat dit gevoelig ligt. "Dat hebben geestelijken en bisschoppen natuurlijk liever niet."

Toch ziet hij inspirerende voorbeelden. "Ik las laatst over een huisarts die een pastorie en een kerk heeft opgekocht, in de pastorie zijn praktijk runt en patiënten die moeten wachten in de kerk laat zitten. Die stilte komt op een gegeven moment ook in jou terecht en is goed voor je gezondheid."

Volgens Van Geest is er een oplossing om de toekomst van kerken te waarborgen, al is die niet altijd eenvoudig. "Je moet toe naar multifunctioneel gebruik van de kerk. Alleen: katholieke kerken zijn hele sacrale ruimtes. Dat maakt verbouwen lastig, want in de apsis van een kerk je badkamer hebben is ingewikkeld."